हिमनदीको मौन शक्ति र लाङटाङ लिरुङको विनाशकारी पतन : यति ठूलो विपत्ति कसरी निम्तियो?

टिकाराम रेग्मी
हिमाल टाढाबाट हेर्दा शान्त देखिन्छ। सेतो हिउँले ढाकिएका चुचुराहरू, नीलो आकाश र स्थिरजस्तो देखिने हिमनदीले प्रकृतिको सुन्दर चित्र बनाउँछन्। तर त्यो शान्ति सधैँ स्थिरताको संकेत हुँदैन। हिमालभित्र पानी, बरफ, चट्टान र गुरुत्वाकर्षणको निरन्तर खेल चलिरहेको हुन्छ। यही मौन शक्तिको एउटा भयावह रूप नेपालले २०२६ अगस्ट २६ मा देख्यो। लाङटाङ क्षेत्रमा हिमनदीसँग सम्बन्धित तीव्र भू–विफलतापछि बरफ, पानी, चट्टान र गेग्रानको ठूलो बहाव तलतिर झर्‍यो। त्यसले ल्हेन्दे खोला हुँदै भोटेकोशी र त्रिशूली नदी प्रणालीमा ठूलो बाढी र विनाश निम्त्यायो।

अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण (USGS) का अनुसार प्रारम्भिक घटनाबाट उत्पन्न भूकम्पीय संकेत करिब ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्प बराबरको ऊर्जासँग तुलना गर्न सकिन्थ्यो। पछि देखिएको अर्को भूकम्पीय संकेत पनि घटनाक्रमसँग सम्बन्धित थियो। प्रारम्भिक रूपमा भूकम्प ठानिएको संकेत वास्तवमा हिमनदी तथा चट्टान–बरफसँग सम्बन्धित ठूलो पतन र त्यसबाट उत्पन्न बहावसँग सम्बन्धित रहेको थप विश्लेषणले देखाएको थियो।

यस घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—आखिर हिमनदी के हो? यो किन निलो देखिन्छ? यसको बरफ कति पुरानो हुन्छ? र यति ठूलो विपत्ति आउनुअघि आधुनिक उपग्रह तथा प्रविधिले किन स्पष्ट चेतावनी दिन सकेन?
ग्लेसियर अर्थात् हिमनदी के हो? हिमनदी भनेको केवल हिउँको थुप्रो होइन। लामो समयसम्म हिमाली क्षेत्रमा परेको हिउँ पग्लिनुभन्दा बढी जम्मा हुँदै जाँदा त्यसको तल्लो भागमा दबाब बढ्छ। वर्षौँ र दशकौँसम्मको यही दबाबले हिउँलाई क्रमशः घना बरफमा परिणत गर्छ।
जब बरफ पर्याप्त बाक्लो हुन्छ, त्यसले आफ्नै तौलका कारण बिस्तारै तलतिर गति गर्न थाल्छ। यही गतिशील बरफको विशाल संरचनालाई हिमनदी अर्थात् ग्लेसियर भनिन्छ।
त्यसैले हिमनदीलाई ‘जमेको नदी’ भनेर पनि बुझ्न सकिन्छ। फरक यति हो-पानीको नदी छिटो बग्छ, हिमनदी अत्यन्तै ढिलो गतिमा बग्छ। तर यसको शक्ति कम हुँदैन।
हिमनदीभित्र पानी, हावा, बरफ, चट्टान र तलछट मिसिएको हुन सक्छ। यसले वरिपरिका चट्टानलाई घिसार्दै भू–आकृति परिवर्तन गर्न सक्छ। त्यसैले हिमनदी आफैँ एउटा शक्तिशाली भू–प्राकृतिक प्रणाली हो।

लाङटाङ लिरुङमा के भयो?
२०२६ अगस्ट २६ को घटना सामान्य हिमपहिरोको रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। प्रारम्भिक वैज्ञानिक विवरणअनुसार लाङटाङ क्षेत्रमा हिमनदीसँग सम्बन्धित तीव्र ढलान–विफलता भयो र त्यसपछि बरफ, पानी, चट्टान तथा गेग्रानको ठूलो बहाव तलतिर फैलियो।
यो बहाव करिब १०० किलोमिटरको दूरी पार गर्दै ल्हेन्दे खोला र त्रिशूली खोला प्रणालीमा प्रभाव पार्‍यो। रसुवागढीलगायत तल्लो क्षेत्रसम्म यसको असर देखियो।
घटनाले देखाएको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको ऊर्जा हो। प्रारम्भिक पतनबाट उत्पन्न भूकम्पीय संकेत करिब ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्प बराबरको ऊर्जासँग तुलना गरिएको छ। अर्थात्, हिमालमा भूकम्प नआए पनि हिमनदी, चट्टान र पानीको ठूलो मात्राको अचानक विस्थापनले भूकम्पजस्तै शक्तिशाली भूकम्पीय संकेत उत्पन्न गर्न सक्छ। यो केवल ‘हिमपहिरो’ मात्र होइन यस्ता घटनालाई केवल हिमपहिरो भनेर बुझ्दा यसको वास्तविक प्रकृति ओझेलमा पर्न सक्छ।
लाङटाङको घटनामा हिमनदीसँग सम्बन्धित बरफ, चट्टान, पानी र गेग्रान एकैपटक गतिशील भएका थिए। त्यसैले यसलाई बरफ–चट्टानको ठूलो पतन, त्यसबाट उत्पन्न गेग्रान बहाव र त्यसपछिको बाढीको संयुक्त घटनाका रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ। यस किसिमको उच्च हिमाली भू–विफलतामा एउटा घटना अर्को घटनाको कारण बन्न सक्छ। पहाडको कुनै भाग भत्कियो भने त्यसले पानीको बाटो रोक्न सक्छ। अस्थायी ताल बन्न सक्छ। त्यो प्राकृतिक बाँध फुटेमा एकैपटक ठूलो पानी तलतिर आउन सक्छ। पानीसँगै चट्टान, माटो, बरफ र गेग्रान मिसिँदा त्यसको विनाशकारी शक्ति झन् बढ्छ।

हिमनदीको बरफ निलो किन देखिन्छ?
हिमनदीको निलो रङ पनि प्रकृतिको एउटा वैज्ञानिक रहस्यजस्तै लाग्छ। सामान्य हिउँ सेतो देखिन्छ, किनकि त्यसमा धेरै साना हावाका खाली ठाउँ हुन्छन्। प्रकाश ती खाली ठाउँमा प्रवेश गर्दा विभिन्न दिशामा छरिन्छ र हिउँ सेतो देखिन्छ।
तर हिमनदीको बरफ लामो समयसम्म दबाबमा परेर धेरै घना हुन्छ। त्यसमा हावाका खाली ठाउँ कम हुँदै जान्छन्। घना बरफले प्रकाशका केही तरंगदैर्ध्य बढी सोस्छ र निलो प्रकाश तुलनात्मक रूपमा बढी बाहिर आउँछ। त्यसैले गहिरो तथा पुरानो हिमनदीको बरफ कतिपय ठाउँमा आकर्षक निलो देखिन्छ।
अर्थात्, हिमनदीको निलोपन केवल सौन्दर्य होइन; त्यो बरफको घनत्व र प्रकाशसँगको अन्तरक्रियासँग जोडिएको वैज्ञानिक प्रक्रिया हो।

के हिमनदीको बरफ हजारौँ वर्ष पुरानो हुन्छ?
धेरै हिमनदीमा रहेको बरफ लामो समयदेखि जम्मा हुँदै आएको हुन्छ। हिमाली क्षेत्रमा हिउँको निरन्तर सञ्चय, दबाब र रूपान्तरण हुँदै जाँदा पुरानो बरफ तलतिर रहन सक्छ र नयाँ हिउँ माथि थपिँदै जान्छ। त्यसैले केही हिमनदीको बरफ सयौँदेखि हजारौँ वर्ष पुरानो हुन सक्छ। तर कुनै खास घटनामा भत्किएको बरफ नै ठ्याक्कै कति वर्ष पुरानो थियो भनेर प्रत्यक्ष वैज्ञानिक परीक्षणबिना निश्चित रूपमा भन्न मिल्दैन।
त्यसैले लाङटाङ लिरुङको घटनामा ‘भत्किएको बरफ यति नै हजार वर्ष पुरानो थियो’ भनेर ठोकुवा गर्नुभन्दा दीर्घकालीन हिमनदी निर्माण प्रक्रियाबाट बनेको घना बरफको ठूलो भाग घटनामा संलग्न हुन सक्ने भन्नु वैज्ञानिक रूपमा सुरक्षित हुन्छ।

स्याटेलाइटले खतरा पहिल्यै किन देखेन?
आज पृथ्वीका हिमाली क्षेत्रमा स्याटेलाइटबाट नियमित निगरानी भइरहेको छ। उपग्रहले हिमनदीको आकार, सतहको परिवर्तन, हिमताल, पानीको अवस्था र भू–आकृतिमा आएका धेरै परिवर्तन पहिचान गर्न सक्छ। लाङटाङ घटनामा पनि उपग्रहले घटनापछि भएको परिवर्तन स्पष्ट रूपमा देखाएको थियो। युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी (ESA) का अनुसार Landsat-9 ले घटनाको करिब दुई घण्टापछि त्यस क्षेत्रको अवस्था कैद गरेको थियो। तर एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्न आवश्यक छ—स्याटेलाइटले सबै कुरा देख्न सक्छ भन्ने होइन। उपग्रहले मुख्यतः पृथ्वीको सतह हेर्छ। हिमनदी वा चट्टानको भित्री भागमा रहेका प्रत्येक कमजोर तह, सूक्ष्म तनाव वा कुन क्षणमा ठूलो भाग भत्किन्छ भन्ने कुरा सतहको तस्वीरबाट मात्र निश्चित रूपमा भविष्यवाणी गर्न सकिँदैन। त्यसका लागि उपग्रहसँगै भू–मापन, मौसम तथ्याङ्क, भूकम्पीय निगरानी, राडार, ड्रोन तथा अन्य भू–वैज्ञानिक प्रविधिको संयुक्त प्रयोग आवश्यक हुन्छ।

जलवायु परिवर्तनको भूमिका कति छ?
हिमनदी र उच्च हिमाली भू–प्रणालीमा जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन। तापक्रममा हुने दीर्घकालीन परिवर्तनले हिमनदी, हिमताल, हिउँको अवस्था र उच्च हिमाली भू–भागको स्थिरतामा असर पार्न सक्छ। तर कुनै एउटा घटनालाई मात्र ‘जलवायु परिवर्तनकै कारण भएको’ भनेर तत्काल निष्कर्ष निकाल्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन।
लाङटाङ लिरुङको घटनामा पनि जलवायु परिवर्तनले सम्भावित रूपमा जोखिमको पृष्ठभूमि तयार पारेको हुन सक्छ, तर घटनाको प्रत्यक्ष र मुख्य कारण के थियो भन्ने विषयमा थप वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक छ। यसैले अहिलेको सही दृष्टिकोण यस्तो हुन सक्छ—जलवायु परिवर्तनले हिमाली जोखिमको प्रकृति र सम्भावना बदलिरहेको छ, तर प्रत्येक विपत्तिको तत्काल कारण छुट्टाछुट्टै वैज्ञानिक रूपमा पहिचान गर्नुपर्छ।

हिमालको जोखिम हिमालमै सीमित हुँदैन

लाङटाङको घटनाले हामीलाई अर्को महत्वपूर्ण पाठ दिएको छ—हिमालमा हुने प्राकृतिक विपत्तिको असर हिमालमै रोकिन्न।
हिमालमा भत्किएको बरफ र चट्टान खोलामा पुग्छ। खोलामा पानीको मात्रा बढ्छ। त्यसले बाढी ल्याउँछ। बाढीले सडक, पुल, बस्ती, जलविद्युत् आयोजना, उद्योग र अन्य पूर्वाधारमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ।
नेपालको अर्थतन्त्रमा जलविद्युत् र पर्यटनको महत्त्व बढिरहेको अवस्थामा उच्च हिमाली जोखिमलाई केवल वातावरणीय विषयका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यो राष्ट्रिय पूर्वाधार, अर्थतन्त्र र जनसुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो।
त्यसैले हिमाली नदीका मुहानदेखि तल्लो तटीय क्षेत्रसम्म जोखिमको समग्र अध्ययन आवश्यक छ।

अब हामीले के गर्ने?
प्रकृतिलाई रोक्न सकिँदैन। तर जोखिमलाई बुझ्न, निगरानी गर्न र क्षति घटाउन सकिन्छ। नेपालले उच्च हिमाली क्षेत्रमा बहुस्तरीय निगरानी प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। हिमनदी, हिमताल, पहिरो, चट्टानको अस्थिरता र नदीको पानीको अवस्था निरन्तर निगरानी गर्नुपर्छ।
उपग्रहबाट प्राप्त तथ्याङ्कलाई स्थानीय मौसम तथा भू–वैज्ञानिक मापनसँग जोड्नुपर्छ। जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पूर्वसूचना प्रणाली विस्तार गर्नुपर्छ। नदीको तल्लो क्षेत्रमा बसोबास गर्ने समुदायलाई सम्भावित जोखिमबारे नियमित जानकारी र अभ्यास गराउनुपर्छ। जलविद्युत् आयोजना तथा ठूला पूर्वाधार निर्माण गर्दा पनि हिमाली भू–जोखिमलाई अझ गम्भीरतापूर्वक मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, विपत्ति भएपछि मात्र सक्रिय हुने होइन, विपत्तिअघि जोखिम पहिचान गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।