वर्णशंकर प्रवृत्ति र मौलिक संस्कृतिमाथिको संकट

टिकाराम रेग्मी

मानव सभ्यताको विकाससँगै हरेक समाजले आफ्नो छुट्टै मौलिक पहिचान, संस्कृति र जीवनपद्धति निर्माण गरेको हुन्छ। नेपालको सन्दर्भमा कुरा गर्दा, यहाँको वैदिक सनातन परम्परा र अद्वितीय सांस्कृतिक विविधता नै हाम्रो मुख्य पहिचान हो। तर, पछिल्लो समय आधुनिकता र विश्वव्यापीकरणका नाममा नेपाली समाजमा एउटा गम्भीर विचलन देखा पर्न थालेको छ। त्यो विचलन हो—वर्णशंकर प्रवृत्ति र यसले निम्त्याएको संस्कारहीनता।

वर्णशंकरता र पहिचानको संकट
वास्तवमा संस्कार मासिने मुख्य कारण वर्णशंकर प्रवृत्ति नै हो। वर्णशंकर हुनु भनेको केवल जाति वा वर्णको मिश्रण मात्र होइन, बरु मानिसको आनीबानी, संस्कार र उसले ग्रहण गर्ने ज्ञानका कुराहरू अशुद्ध र भ्रमित हुनु हो। जब समाजमा सबै किसिमका प्रवृत्ति र बाह्य संस्कृति विनाकुनै छनोट अन्धाधुन्ध मिसिन्छन्, तब आफ्नो र अर्काको बीचमा रहेको पृथकता हराउँछ। यसले गर्दा समाजले आफ्नो एउटा विशेष र मौलिक पहिचान गुमाउन पुग्छ। मौलिक पहिचान र संस्कृति गुमेपछि मानिसमा क्रमशः संस्कारहीनता बढ्दै जान्छ।

पश्चिमा प्रभाव र आफ्नै संस्कृतिप्रतिको अज्ञानता
अहिले नेपाली समाजमा देखिएको सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेको पश्चिमा संस्कृतिको बढ्दो अन्धानुकरण र आफ्नै मौलिक संस्कृतिप्रतिको अज्ञानता हो। हामीसँग ज्ञानका अथाह भण्डारका रूपमा रहेका धर्मग्रन्थ, वेद र पुराणहरू छन्। तर, विडम्बना१ हामीले हाम्रा यी गौरवशाली ग्रन्थ र तिनमा लुकेका वैज्ञानिक एवं व्यावहारिक कुराहरूलाई बुझ्न सकेका छैनौँ।

आफ्नै जगलाई बिर्सिएकै कारण आजको युवा पुस्तामा आफ्नो धर्म, संस्कृति र परम्पराप्रति एक किसिमको वितृष्णा वा उदासीनता देखिन थालेको छ। आफ्नै धरोहरलाई पुरानो वा अन्धविश्वासु ठानेर बाह्य चमकधमकतर्फ आकर्षित हुनु यही वर्णशंकर प्रवृत्तिकै प्रत्यक्ष परिणाम हो।

अस्तित्व रक्षाका लागि आजको आवश्यकता
यदि हामीले हाम्रो समाजलाई साच्चिकै बचाउने हो र आउँदो पुस्तालाई संस्कारयुक्त बनाउने हो भने, सबैभन्दा पहिले आफ्नो मौलिक पहिचानलाई जोगाउनु पर्छ। हाम्रो जुन वैदिक परम्परा र रैथाने संस्कृति छ, त्यसलाई समयानुकूल बुझ्ने र जीवन्त राख्ने प्रयास गर्न जरुरी छ।

हामीले बेलैमा आफ्नो संस्कृतिको संवर्द्धन गर्न सकेनौँ भने भोलिका दिनमा हाम्रो मौलिक अस्तित्व नै संकटमा पर्न सक्छ। त्यसैले, आफ्नो धर्म र संस्कार बचाउनका लागि वर्णशंकरताको मानसिक दासताबाट टाढा रहनु र आफ्नो संस्कृतिलाई गहिराइबाट बुझ्नु नै आजको मुख्य आवश्यकता हो।