टीकाराम रेग्मी
नेपालको उत्तर-पश्चिमी कुनामा अवस्थित कर्णाली प्रदेश केवल भौगोलिक विकटताको पर्याय मात्र होइन, यो त प्राचीन इतिहास, रहस्यमयी संस्कृति र जीवन्त लोकआस्थाको गहिरो महासागर पनि हो। डोल्पा जिल्लाको त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका–१, त्रिपुराकोटको एउटा अग्लो डाँडामा प्रतिष्ठित श्री बाला त्रिपुरासुन्दरी भगवती मन्दिर यसैको एक उत्कृष्ट उदाहरण हो। भेरी, ताम्रवाणी र सुन्दरी गङ्गा जस्ता पवित्र नदीहरूको सङ्गमभन्दा माथि अवस्थित यो शक्तिपीठ केवल धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र होइन, बरु मध्यकालीन इतिहास, अनौठो लोककथा र निरन्तर चलिरहेको प्राचीन तान्त्रिक परम्पराको ऐतिहासिक सङ्ग्रहालय हो।ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक दस्तावेजहरूलाई पल्टाएर हेर्ने हो भने यस मन्दिरको सम्बन्ध मध्यकालीन मल्ल र शाही राजाहरूसँग जोडिएको देखिन्छ।
वि.सं. १११४ को आसपासमा तत्कालीन जुम्लाको सिंजा साम्राज्य वा त्यसका शाखा राज्यका शासक राजा विक्रम शाहीको दरबार यसै त्रिपुराकोटमा रहेको थियो। मन्दिरको बनोट, त्यहाँ स्थापना गरिएका काठका चार ठूला ऐतिहासिक लिङ्गाहरू (खम्बहरू) ले प्राचीन तान्त्रिक र मध्यकालीन वास्तुकलाको झझल्को दिन्छन्। यसलाई नेपालका प्राचीन शक्तिपीठहरूमध्ये एक पूर्ण पीठ र नवदुर्गाको आदिम उद्गम स्थलका रूपमा अनुसन्धानकर्ताहरूले स्वीकार गरेका छन्।यस मन्दिरको स्थापना र उत्पत्तिको इतिहाससँग जोडिएको सबैभन्दा रोचक पक्ष ‘पुतलीको कथा’ हो। स्थानीय जनश्रुति र पुराना वंशावली अनुसार, राजा विक्रम शाहीको दरबारको एउटा ढुङ्गे ओखलमा धान कुट्ने क्रममा जति कुट्यो, त्यति नै चामल थपिँदै दोब्बर हुने दैवी चमत्कार देखियो। यो रहस्य पत्ता लगाउन राजाले उक्त ओखलको वरिपरि उत्खनन गर्न आदेश दिए। खन्ने क्रममा ओखलको मुनिबाट नौवटा अत्यन्तै सुन्दर पुतलीहरू (भ्रमर वा पुतलीको रूप) निस्किएर आकाशतर्फ उडे। सिपाहीहरूले ती पुतलीहरूलाई समात्न खोज्दा एउटा पुतलीलाई चोट लाग्यो र त्यो तत्कालै ढुङ्गाको पाषाण मूर्तिमा परिणत भयो। त्यही मूर्ति नै आजको मुख्य बाला त्रिपुरासुन्दरी भगवती हुन्।
बाँकी आठवटा पुतलीहरू उडेर नेपालका अन्य आठ विभिन्न स्थानमा पुगी शक्तिपीठका रूपमा स्थापित भएको मानिन्छ, जसले नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णालीका शक्तिपीठहरूबीचको आन्तरिक सांस्कृतिक सम्बन्धलाई दर्साउँछ।पुतलीको रूपमा देवी प्रकट भएपछि उक्त पाषाण मूर्तिको नियमित पूजा कसले गर्ने भन्ने विषयमा तत्कालीन तिब्रिकोट (हालको डोल्पा) का बासिन्दा र शासक काजी विष्टलाई ठूलो धर्मसङ्कट र चिन्ता पर्यो। सो क्षेत्रमा तान्त्रिक र वैदिक विधि बुझेका उपयुक्त ब्राह्मण पूजारी थिएनन्। ठ्याक्कै त्यही समयमा एक ऐतिहासिक र संयोगपूर्ण घटना घट्यो। जुम्लाका प्रख्यात र सिद्ध पण्डित शुकदेव न्यौपाने आफ्नो एउटा धार्मिक टोलीसहित प्रसिद्ध तीर्थस्थल मुक्तिनाथको दर्शन गरेर जुम्ला फर्किँदै थिए। बाटोको थकान मेटाउन उनीहरू त्रिपुराकोटको यही मन्दिर परिसर क्षेत्रमा बास बस्न आइपुगे।स्थानीय गाउँलेहरू र शासकले जुम्लाबाट आएका विद्वान पण्डित शुकदेव न्यौपानेको ओजस्वी रूप र धर्मशास्त्रको ज्ञान देखेपछि उनीहरूलाई दैवी शक्तिको कृपा महसुस भयो। गाउँलेहरूले देवी प्रकट भएको ओखल र पुतलीको सम्पूर्ण अलौकिक वृत्तान्त पण्डित शुकदेवलाई सुनाए र उनलाई सधैँका लागि मन्दिरको मूल पुजारी बनेर बस्न आग्रह गरे। सुरुमा जुम्ला जाने आफ्नो निश्चित लक्ष्य भएकाले शुकदेवको टोलीले यो प्रस्ताव अस्वीकार गर्यो र अगाडि बढ्न खोज्यो। तर, भनिन्छ सोही राति पण्डित शुकदेव र स्थानीय शासक काजी विष्ट दुवैको सपनामा भगवती त्रिपुरासुन्दरीले दर्शन दिँदै न्यौपाने वंशलाई नै पूजाको मुख्य अधिकार सुम्पिएको कुरा आदेश गरिन्। दैवी आदेशलाई शिरोधार्य गर्दै पण्डित शुकदेव न्यौपाने जुम्ला नफर्की सधैँका लागि त्यहीँ रोकिए। गाउँलेहरूले उनको बसोबासका लागि जग्गाजमिन र घरको व्यवस्थापन गरिदिए।त्यही समयदेखि सुरु भएको न्यौपाने पुजारीहरूको विरासत आजसम्म पनि अक्षुण्ण छ।
हाल सोही शुकदेव पण्डितका वंशजका मुख्य ९ वटा घरपरिवार (खान्दान) पहिचान गरिएका छन्। सामूहिक जिम्मेवारीको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गर्दै, यी ९ परिवारबाट प्रत्येक १–१ वर्षको अन्तरालमा पालैपालो (रोटेसन पद्धति) मन्दिरको मूल पुजारी छनोट गरिन्छ। यो नियमले शताब्दीयौंदेखि कुलभित्रको आन्तरिक विवादलाई रोकेको र सांस्कृतिक निरन्तरता दिएको देखिन्छ।मन्दिरमा गरिने दैनिक र विशेष पूजाहरू सनातन हिन्दू विधि र ‘दशमहाविद्या’ तान्त्रिक पद्धति दुवैको मिश्रण हो। मन्दिरको गर्भगृह (भित्री भाग) अत्यन्तै पवित्र र गोप्य राखिन्छ। त्यहाँ केवल चालु वर्षका मूल न्यौपाने पुजारीबाहेक राजा, प्रधानमन्त्री वा सर्वसाधारण कसैलाई पनि प्रवेशको अनुमति हुँदैन। पुजारीले पूर्ण रूपमा वस्त्र परिवर्तन गरी, शुद्ध भई भित्री गुह्य पूजा गर्छन्। सामान्य दिनमा एक ढोका मात्र खुल्ने भए पनि बडादसैँ र चैते दसैँ जस्ता विशेष पर्वहरूमा मन्दिरका चारै ढोकाहरू खोलिन्छन् र भव्य मेला लाग्ने गर्दछ।निचोडमा भन्नुपर्दा, डोल्पाको बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर केवल ढुङ्गा, माटो र काठको भौतिक संरचना मात्र होइन; यो त कर्णालीको इतिहास, जुम्लाबाट आएका पण्डित शुकदेव न्यौपानेको अक्षुण्ण परम्परा र रैथाने लोककथाको त्रिवेणी हो।
ओखलबाट पुतली निस्केको कथाले मानिसलाई प्रकृतिको रहस्यप्रति सचेत गराउँछ भने पुजारीहरूको पालैपालो पूजा गर्ने पद्धतिले सामाजिक व्यवस्थापनको उत्कृष्ट नमुना प्रस्तुत गर्दछ। यो प्राचीन शक्तिपीठ भौतिक रूपमा विकट स्थानमा भए पनि आध्यात्मिक, ऐतिहासिक र समाजशास्त्रीय अनुसन्धानका लागि एक अमूल्य राष्ट्रिय सम्पदा हो, जसको संरक्षण हुनु जरुरी देखिन्छ।
सन्दर्भ सामग्रीहरू (Sources / References):१. अनलाइनखबर डटकम (Onlinekhabar.com): डोल्पाको त्रिपुरासुन्दरी पर्यटन, मेला र कर्णालीका शक्तिपीठ सम्बन्धी स्थलगत रिपोर्टहरू।२. गोरखापत्र अनलाइन (Gorkhapatraonline.com): नेपालको राष्ट्रिय अखबार गोरखापत्रको ‘धर्म-संस्कृति’ स्तम्भमा प्रकाशित त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि सम्बन्धी लेखहरू।३. शुकदेव न्यौपाने वंशज वंशावली: त्रिपुराकोटमा सुरक्षित रहेको हस्तलिखित तथा ऐतिहासिक पारिवारिक लिखत एवं कुल परम्पराको दस्तावेज।४. कल्याल शाही वंशको इतिहास: मध्यकालीन जुम्ला (सिंजा साम्राज्य) र तिब्रिकोट (डोल्पा) का शासक राजा विक्रम शाहीको ऐतिहासिक अभिलेख।५. काजी विष्ट परिवारको ऐतिहासिक अभिलेख: त्रिपुराकोट क्षेत्रका तत्कालीन स्थानीय शासक परिवारमा मौखिक तथा लिखित रूपमा चलिआएको लोक-इतिहास।६. पुरातत्त्व विभाग, नेपाल सरकार: विभागको अनुसन्धानमूलक मुखपत्र ‘प्राचीन नेपाल’ (Ancient Nepal) मा प्रकाशित कर्णालीका मन्दिर र वास्तुकला सम्बन्धी पुरातात्त्विक विवरणहरू।
हामी क्षमा चाहन्छौं यो पोस्ट धेरै पुरानो भएको ले कमेन्ट बक्स बन्द गरेको छौं |