नेपाललाई केवल आधुनिक राजनीतिक नक्साको सिमानाभित्र सीमित गरेर बुझ्नु यसको गहिरो, आदिम र सभ्यतागत अस्तित्वलाई ओझेलमा पार्नु हो। नेपाल केवल सन् १७६८ को एकीकरणबाट बनेको भौगोलिक इकाई मात्र होइन; यो त हिमवत्खण्डको काखमा हजारौँ वर्षदेखि मानिस, माटो, प्रकृति र चेतनाबीच चलेको अविरल सहअस्तित्व, पुर्खाको जीवित स्मृति, योग–साधना, ध्यान र लोकपरम्पराको महाप्रवाहबाट निर्मित एउटा जीवित र अभेद्य सभ्यता हो।
संसारका धेरै सभ्यताहरू भौतिक संरचना र साम्राज्यको निर्माणमा सीमित रहे, तर नेपालको सभ्यता भने मानव चेतनाको गहिराइ, आन्तरिक रूपान्तरण र प्रकृतिका सूक्ष्म रहस्यहरूको खोजमा केन्द्रित रह्यो। यो हिमवत्खण्डको सर्वोच्चता नै यस सभ्यताको पहिलो दार्शनिक र भौगोलिक मुहान हो, जहाँबाट नेपाली आध्यात्मिक चेतनाका विविध धाराहरू उत्पन्न भई एकापसमा मिसिएका छन्।
नेपाली सभ्यताको यो विविधतालाई एउटै राष्ट्रिय चेतनामा बाँध्न सक्ने समन्वयकारी क्षमता नै यसको वास्तविक शक्ति हो। यस लेखमा नेपालका तीन मूल सभ्यतागत स्तम्भहरू—नाथ, बोधि र किरात—तथा तीभित्र समाहित हिमवत्खण्डको सर्वोच्चता र पश्चिम पहाडको मस्टो र कुलदेवता परम्पराको एकीकृत र विस्तृत विश्लेषण गरिएको छ।
नेपाली आध्यात्मिक चेतनाको एउटा अत्यन्तै प्राचीन र प्रभावशाली आधारस्तम्भ ‘नाथ सम्प्रदाय’ हो। यो योग, हठयोग, तन्त्र र गुरु-शिष्य परम्परासँग जोडिएको आध्यात्मिक मार्ग हो। नाथ दृष्टिकोणले शरीरलाई केवल भौतिक संरचना मानेर समाप्त गर्दैन; यसलाई साधनाको जीवित क्षेत्र र चेतनाको विकासको मन्दिर मान्छ।
नाथ सम्प्रदायका प्रवर्त्तक आदिगुरु मत्स्येन्द्रनाथ (रातो मच्छिन्द्रनाथ/बुङ्गमद्यः) र उनका महान् शिष्य गोरखनाथको ऐतिहासिक सम्बन्ध नेपालसँग अत्यन्तै गहिराइमा गाँसिएको छ। काठमाडौँ उपत्यकामा सदियौँदेखि चल्दै आएको रातो र सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा नाथ परम्परा र बौद्ध परम्परा (करुणामय लोकेश्वर) को अभूतपूर्व सांस्कृतिक समन्वयको जीवित उदाहरण हो।
नाथ सम्प्रदायले अनुशासन र साधना बिनाको ज्ञानलाई केवल शब्दजाल मात्र मान्दछ। यसले आसन, प्राणायाम र मुद्राका माध्यमबाट शरीर, प्राण र मनलाई नियन्त्रण गरी आत्मरूपान्तरणको बाटो पहिल्याउँछ। यो प्रायोगिक साधनाको मार्ग हो, जसले मानिसलाई आफ्नो आन्तरिक ऊर्जालाई जागृत गरी परम चेतनासँग जोड्न प्रेरित गर्छ। योगी नरहरिनाथजस्ता महापुरुषहरूले नाथ परम्पराको यही व्यापक र समन्वयकारी दर्शनलाई नेपालको समग्र सभ्यताको व्याख्या गर्ने सूत्रका रूपमा प्रयोग गर्नुभयो। उहाँको मान्यता थियो कि नेपालका किरात, बोधि, मस्टो र सनातन धाराहरू एकापसमा विरोधाभासी होइनन्, बरु ती त नाथ परम्पराको मूल दर्शनका फरक-फरक अभिव्यक्ति मात्र हुन्।
यदि किरात र मस्टो परम्पराले मानिसलाई बाहिरी प्रकृति र समाजसँग जोड्छ भने, बोधि परम्पराले मानिसलाई आफ्नै आन्तरिक चेतनाको गहिराइतिर मोड्छ। नेपाल बुद्धको जन्मभूमि मात्र नभई महायान र वज्रयान बौद्ध दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको मुख्य केन्द्र पनि हो।
इसापूर्व छैटौँ शताब्दीमा शाक्यमुनि गौतम बुद्धको लुम्बिनीमा भएको जन्मले नेपाललाई विश्वव्यापी बौद्ध चेतनाको केन्द्र बनायो। बुद्धले दिएका ‘चार आर्यसत्य’ र ‘अष्टाङ्गिक मार्ग’ ले मानव दुःखको कारण र त्यसको निवारण आफ्नै मनभित्र खोज्ने बाटो देखाए। नेपालमा विकसित वज्रयान परम्पराले दर्शन, ध्यान, तन्त्र, वास्तुकला र कलालाई एकसाथ जोड्यो। स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ र काठमाडौँ उपत्यकाका हजारौँ बहाः र बहीहरू यसका प्रमाण हुन्।
‘अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता’ जस्ता दार्शनिक ग्रन्थहरूको नेपालमा भएको संरक्षण र अध्यापनले ‘शून्यता’ (Emptiness) र ‘करुणा’ (Compassion) को विचारलाई स्थापित गर्यो। बोधिको मूल अर्थ ‘जागरण’ हो—अज्ञानताबाट ज्ञानतर्फ, मोहबाट प्रज्ञातर्फ र स्वार्थबाट सार्वभौम करुणातर्फको यात्रा। यसले मानिसलाई बाहिरी संसार जित्नुअघि आफ्नै मनभित्रका लोभ, क्रोध, मोह, अहङ्कार र अज्ञानलाई जित्न प्रेरित गर्छ।
नेपालको भौगोलिक र सांस्कृतिक इतिहासमा किरात परम्परा सबैभन्दा प्राचीन भूमिपुत्र सभ्यता मानिन्छ। किराती जीवनदृष्टि कुनै अमूर्त वा काल्पनिक दर्शनमा आधारित नभई मानिस र प्रकृतिबीचको प्रत्यक्ष, जैविक र व्यावहारिक सम्बन्धमा आधारित छ।
किराती चेतनाको मूल स्रोत ‘मुन्धुम’ हो। मुन्धुम केवल धार्मिक ग्रन्थ मात्र होइन, यो त मौखिक इतिहास, मानवशास्त्र, सृष्टि-विज्ञान र प्रकृति-संरक्षणको अद्भुत सङ्गालो हो। मुन्धुममा सृष्टिको मूल शक्ति ‘तागेरा निङ्वाभुमाङ’ र प्रकृति-पुरुषका रूपमा ‘सुम्निमा-पारुहाङ’ को व्याख्या गरिएको छ। यहाँ प्रकृतिभन्दा बाहिर कुनै अमूर्त ईश्वरको कल्पना गरिएको छैन; पहाड, नदी, जङ्गल, हावा र माटो नै पूज्य छन्।
‘साकेला’ (उभौली-उधौली) र ‘चासोक तङ्नाम’ जस्ता पर्वहरू केवल रमाइलो गर्ने माध्यम मात्र होइनन्, यी त अन्नबाली रोप्ने र भित्र्याउने समयमा प्रकृति र पुर्खालाई धन्यवाद ज्ञापन गर्ने मौलिक परम्पराहरू हुन्। किरात चेतनाले मानिसलाई सिकाउँछ—माटो केवल उपभोग गर्ने सम्पत्ति होइन, यो त अस्तित्वको आधार हो; र पुर्खा केवल बितिसकेका इतिहासका पात्र होइनन्, वर्तमान पुस्ताको चेतनामा बाँचिरहेका स्मृति हुन्।
आजको आधुनिक विश्वले भोगिरहेको वातावरणीय विनाश, जैविक विविधताको ह्रास र जलवायु परिवर्तनको गम्भीर सङ्कटमा किरात दर्शनले एउटा दूरगामी प्रश्न खडा गर्छ: “विकास भनेको प्रकृतिमाथिको विजय हो कि प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व?” यस अर्थमा किरात चेतना केवल इतिहासको विषय मात्र नरहेर आधुनिक विश्वका लागि एउटा भावी पर्यावरणीय दर्शन (Ecological Philosophy) को स्रोत पनि बनेको छ।
नेपालको आध्यात्मिक भूगोल काठमाडौँ उपत्यका वा पूर्वको किरात क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन। पश्चिम पहाडी भूगोल—विशेष गरी कर्णाली र सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा मौलाएको मस्टो र कुलदेवता परम्परा नेपाली सभ्यताको अर्को अत्यन्तै मौलिक, प्राचीन र शक्तिशाली लोक-आध्यात्मिक धारा हो। यो वैदिक र तान्त्रिक परम्पराभन्दा पनि प्राचीन मानिने खस (Khas) समुदायको भूमि-केन्द्रित आस्था हो।
क. बाह्र मस्टो र नौ भवानी: लोक-न्यायका संरक्षक
पश्चिमा खस-क्षेत्रमा ‘बाह्र मस्टो’ (जस्तै: लाटो मस्टो, बाह्रै मस्टो, दुडे मस्टो, दाह्रे मस्टो आदि) र ‘नौ भवानी’ को पूजा गरिन्छ। मस्टो कुनै भव्य मूर्ति वा मन्दिरमा सीमित नभई निराकार, प्राकृतिक र लोक-संरक्षक शक्तिका रूपमा पूजित छन्। मस्टो परम्पराको मूल आधार ‘धामी’ (Medium/Oracle) हो। धामीको शरीरमा मस्टो देवताको अवतार हुने र उसैमार्फत गाउँलेहरूका दुःख, न्याय र रोगको उपचार खोजिने गरिन्छ। यहाँ मस्टो केवल अदृश्य देवता मात्र होइन, गाउँको न्यायाधीश र संरक्षक पनि हो।
ख. कुलदेवता परम्परा: परिवार र पुर्खाको सम्बन्ध
मस्टो परम्परासँगै ‘कुलदेवता’ (Clan Deities) को पूजा खस र अन्य नेपाली समुदायको आधारभूत आध्यात्मिक आचरण हो। कुलदेवताले परिवारको वंश, पुर्खा र रक्तसम्बन्धलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। परिवारको सुरक्षा, समृद्धि र वंश-निरन्तरताका लागि कुलदेवताको पूजा अनिवार्य मानिन्छ। यो परम्पराले मानिसलाई आफ्नो वंशगत इतिहास र सामाजिक जिम्मेवारीप्रति सचेत गराउँछ।
मस्टो र कुलदेवता परम्पराले स्पष्ट पार्छ कि नेपालको आध्यात्मिक इतिहास केवल लिखित ग्रन्थहरूमा मात्र सीमित छैन; यो कर्णालीका पहाड र खोँचहरूमा धामीका भाकल र लोक-आस्थामा उत्तिकै जीवन्त रूपमा बगिरहेको छ।
यी सम्पूर्ण आध्यात्मिक धाराहरू—नाथको साधना, बोधिको प्रज्ञा, किरातको प्रकृति-चेतना, र मस्टो तथा कुलदेवताको लोक-आस्था—एकापसमा विरोधाभासी होइनन्, बरु यी त नेपाली सभ्यताको एकीकृत दार्शनिक त्रिवेणीका फरक-फरक आयामहरू हुन्:
किरात/मस्टो: प्रकृतिको जरा, पुर्खा र सहअस्तित्व (Ecological Harmony)
बोधि: आन्तरिक जागरण, प्रज्ञा र करुणा (Internal Wisdom)
नाथ: शरीर र मनको अनुशासित साधना (Practical Discipline)
यदि किरात र मस्टोको प्रकृति-चेतना नभए मानिस आफ्नो मूल जराबाट उखलिन्छ; बोधिको प्रज्ञा नभए ज्ञान संवेदनहीन बन्न सक्छ; र नाथको साधना नभए सिद्धान्तहरू गफमा मात्र सीमित रहन्छन्। त्यसैले यी धाराहरू एकापसमा विरोधी होइनन्, बरु मानव जीवनका परिपूरक आयामहरू हुन्।
आजको आधुनिक नेपाल अनेकौँ जटिल चुनौतीहरूसँग जुधिरहेको छ—युवा जनशक्तिको तीव्र पलायन, वातावरणीय विनाश, सांस्कृतिक पहिचानको सङ्कट र वैचारिक अन्योल। यस्तो समयमा देशको विकासलाई केवल भौतिक पूर्वाधार वा आर्थिक तथ्याङ्कमा मात्र सीमित गरेर हेर्नु अपूरो हुन्छ। सच्चा पुनर्जागरण मानिसको चेतना र सभ्यतागत आत्मविश्वासबाट सुरु हुनुपर्छ।
नेपालको राष्ट्रियता कुनै एउटा जाति, भाषा वा धर्मको एकाधिकारमा आधारित हुन सक्दैन। नेपालको वास्तविक शक्ति नै यसको विविधता र ती विविध धाराहरूलाई एउटै राष्ट्रिय चेतनामा बाँध्न सक्ने समन्वयकारी क्षमतामा छ।
आजको विश्व मानसिक तनाव, वातावरणीय विनाश र अशान्तिको चक्रव्यूहमा फसिरहेको छ। यस्तो समयमा नेपालले आफ्ना प्राचीन सभ्यतागत जराहरूबाट विश्वलाई एउटा युगान्तकारी सन्देश दिन सक्छ। नेपालको सम्भावित भविष्य आफ्नो विगतको अन्धो पुनरावृत्तिमा छैन, न त आफ्नो जरा काटेर अरूको पछाडि दौडिनुमा छ। नेपालको भविष्य त आफ्नो प्राचीन सभ्यताको मूल चेतनालाई आधुनिक विज्ञान र प्रविधिसँग जोड्न सक्ने क्षमतामा निहित छ।
हाम्रो राष्ट्रिय यात्राको मूल मन्त्र हुनुपर्छ: प्रकृतिमा जरा, चेतनामा उज्यालो, साधनामा अनुशासन, लोक-आस्थामा विश्वास, इतिहासमा गौरव, र विविधतामा अभेद्य एकता। हिमवत्खण्डको सर्वोच्चतादेखि पश्चिमका मस्टोसम्मको यो आध्यात्मिक महाप्रवाह नै आधुनिक नेपालको राष्ट्रिय पुनर्जागरणको दार्शनिक आधार हो।
हामी क्षमा चाहन्छौं यो पोस्ट धेरै पुरानो भएको ले कमेन्ट बक्स बन्द गरेको छौं |