आर.एस. क्षेत्री
नेपालमा १०० भन्दा बढी दल दर्ता छन्। तीमध्ये एक दर्जनजति “राष्ट्रिय दल” भनिन्छन्। जनता तिनलाई फरक-फरक लेबलमा चिन्छन् — वाम, दक्षिण, केन्द्र, प्रजातान्त्रिक, क्रान्तिकारी, राष्ट्रवादी, नयाँ, पुरानो। तर यो लेखको केन्द्रीय तर्क यो हो: यी सबै दल — एमाले, कांग्रेस, माओवादी, राप्रपा, रास्वपा, श्रम–संस्कृति, एकीकृत समाजवादी, जसपा — एउटै सामन्ती परिवारका सदस्य हुन्।
तिनका लेबल फरक छन्, नारा फरक छन्, झन्डा फरक छन्। तर संगठनात्मक तर्क एउटै छ — व्यक्तिकेन्द्रित सत्ता, वंशानुगत वा व्यक्तिगत उत्तराधिकार, असहमतिको दमन, र गुटीय जागिरदारी सञ्जाल। यही समरूपता तिनलाई एउटै परिवार बनाउँछ — जसलाई सामन्तवादको परिवार भनिन्छ।
यो कुनै एउटा दलको आलोचना होइन। यो सबै दलको आलोचना हो — किनभने जबसम्म सबै दलको साझा रोग उद्घाटन हुँदैन, तबसम्म कुनै एउटा दललाई हटाउँदा पनि रोग यथावत् रहन्छ।
कांग्रेसलाई नेपालको सबैभन्दा पुरानो “प्रजातान्त्रिक” दल मानिन्छ। यो भ्रम हो। कांग्रेस नेपालको सबैभन्दा पुरानो सामन्ती दल हो — जसले आफ्नो सामन्तवादलाई “प्रजातन्त्र” को मुखुण्डोमा लुकाएको छ।
पहिलो आरोप — वंशानुगत सत्ता: बीपी कोइरालादेखि गिरिजाप्रसाद, सुशील कोइरालादेखि शेरबहादुर देउवासम्म — कांग्रेसको नेतृत्व वंशानुगत सम्पत्ति जस्तै हस्तान्तरण हुँदै आयो। कुनै आम कार्यकर्ताले कल्पना गर्न सक्छ कि ऊ कहिल्यै सभापति बन्न सक्छ? सक्दैन। यो पार्टी होइन — यो वंशावली हो।
दोस्रो आरोप — बीपीको चेतावनीको हत्या: बीपी कोइराला स्वयंले २००८ सालमै भनेका थिए: “पार्टीभित्र प्रवेश गर्ने धनी मानिस र घुस दिन सक्ने मानिसहरूले पार्टीलाई पुँजीपति र सामन्ती जमिन्दारको नेतृत्वमा रहेको संस्था बनाउँदै छन्।” कांग्रेसले बीपीको चेतावनीको अवहेलना गर्यो — अनि आज त्यही भविष्यवाणी सत्य साबित भयो। जसले आफ्नै संस्थापकको चेतावनी मान्दैन, त्यो पार्टीले जनताको चेतावनी किन मान्थ्यो?
तेस्रो आरोप — भ्रष्टाचारको संस्थागतीकरण: ललिता निवास, निर्मला पन्त प्रकरण, बालुवाटार जग्गा, सुन तस्करी — यी सबै “प्रजातान्त्रिक” कांग्रेसका काला दाग हुन्। तर भ्रष्टाचार गर्ने नेता कहिल्यै कारबाहीमा पर्दैनन् — किनभने कारबाही गर्ने निकाय पनि त्यही सामन्ती सञ्जालभित्रको चौकीदार हो।
चौथो आरोप — गुटीय सामन्तवाद: शेरबहादुर गुट, गगन गुट, सिटौला गुट — यी “वैचारिक गुट” होइनन्, जागिरदारी सञ्जाल हुन्। तल्लो तहका नेताले गुट छान्छन्; किनभने गुट नछाने टिकट पाइँदैन, मन्त्री पाइँदैन, बाँच्न पाइँदैन।
फलतः कांग्रेस “प्रजातन्त्र” को नाममा पारिवारिक जमिन्दारी चलाउँछ। यो पाखण्डको जननी हो — जसले अरू सबै दललाई पाखण्ड सिकायो।
एमाले २०४६ को जनआन्दोलनपछि “जनताको बहुदलीय जनवाद” को नारा लिएर आयो। त्यो नारा क्रान्तिकारी थियो — कागजमा। तर तीन दशकपछि एमाले के बन्यो त? केपी ओलीको निजी सम्पत्ति।
पहिलो आरोप — निर्णयको एकाधिकार: एमालेको महाधिवेशन होस् वा केन्द्रीय कमिटी बैठक — निर्णय ओलीको इच्छाबाट हुन्छ, छलफलबाट होइन। पार्टीभित्र असहमति व्यक्त गर्ने माधवकुमार नेपाल, झलनाथ खनाल, भीम रावल — कहाँ छन्? बाहिर। किन? किनभने एमालेभित्र असहमतिको कुनै संस्थागत ठाउँ छैन।
दोस्रो आरोप — “जनवाद” को हत्या: एमाले “जनताको बहुदलीय जनवाद” भन्छ, तर पार्टीभित्र बहुदल नै छैन। एउटै धारा, एउटै नेता, एउटै आदेश। जसले पार्टीभित्र लोकतन्त्र चलाउँदैन, ऊ देशमा लोकतन्त्र किन चलाउँथ्यो?
तेस्रो आरोप — “राष्ट्रवाद” को दुरुपयोग: एमाले “राष्ट्रवाद” को नारा लगाउँछ, तर यसको “राष्ट्रवाद” सत्ताको औजार मात्र हो। जब सत्तामा टिक्न गाह्रो हुन्छ, तब सीमा, भारत, चीन, अमेरिकाको कार्ड खेलिन्छ। सच्चा राष्ट्रवादलाई सत्ताको खेलौना बनाउनु राष्ट्रवाद होइन — राष्ट्रवादको हत्या हो।
चौथो आरोप — गुटको सामन्तीकरण: ओली गुट, नेपाल गुट, खनाल गुट — यी वैचारिक गुट होइनन्। तल्लो तहका नेताले गुट छान्छन्; किनभने गुट नछाने टिकट पाइँदैन, पद पाइँदैन।
अतः एमाले “जनवाद” को नाममा व्यक्तिवाद चलाउँछ। यो कांग्रेसको सामन्तवादमा लाल झन्डा लगाएको संस्करण हो।
माओवादीको कथा सबैभन्दा करुणाजनक छ। १७ हजार सहिदको बलिदान, दस वर्षे सशस्त्र संघर्ष, “नयाँ जनवादी क्रान्ति” को सपना — अनि आज? प्रचण्डको निजी सम्पत्ति।
पहिलो आरोप — १७ हजार सहिदको बलिदानको लुट: जब प्रचण्ड संसदमा प्रवेश गरे, “क्रान्तिको लाभांश” भनियो। तर त्यो लाभांश कसले पायो? जनताले होइन, नेताहरूले। जसले हतियार बोकेर पहाड घुमे, तिनले आज पनि पहाडमै बाँच्न संघर्ष गर्छन्। जसले काठमाडौँमा बसेर आदेश दिए, तिनले गाडी, बंगला र विदेश भ्रमण पाए। यो क्रान्ति होइन — यो क्रान्तिको संस्थागत लुट हो।
दोस्रो आरोप — असहमतिको सफाया: बाबुराम भट्टराई, मोहन वैद्य, नेत्रविक्रम चन्द, जनार्दन शर्मा, सुदन किराती — सबै बाहिर वा पाखा। किन? किनभने माओवादीभित्र असहमति भन्ने कुरा अस्तित्वमै छैन। यो “लोकतान्त्रिक केन्द्रीयता” होइन — सामन्तको दरबारमा राजाको आदेश हो।
तेस्रो आरोप — “समाजवाद” को नाममा पुँजीवाद: माओवादी नेताहरू “समाजवाद” भन्छन्, तर तिनको जीवनशैली सबैभन्दा ठुला पुँजीपतिभन्दा विलासी छ। छोराछोरी विदेशमा, सम्पत्ति विदेशमा, तर जनतालाई “समाजवाद” को सपना। यो समाजवाद होइन — समाजवादको मुखुण्डो लगाएको सामन्तवाद नै हो।
चौथो आरोप — गठबन्धनको व्यापार: माओवादीको एउटै कौशल छ — गठबन्धन फेर्ने। आज कांग्रेससँग, भोलि एमालेसँग, पर्सि फेरि कांग्रेससँग। यो “रणनीतिक गठबन्धन” होइन — सत्ताका लागि नैतिकताको बलिदान हो।
फलतः माओवादी “क्रान्ति” को नाममा सत्ताको व्यापार गर्छ। यो कांग्रेस र एमालेको सामन्तवादको रातो झन्डा लगाएको नयाँ संस्करण हो।
राप्रपाको बारेमा एउटा कुरा इमानदारीपूर्वक भन्नुपर्छ: यसले कहिल्यै लुकाएन कि यो सामन्ती शक्ति हो। राजतन्त्र, हिन्दू राष्ट्र, परम्परागत संस्कृति — यी खुला एजेन्डा हुन्।
पहिलो आरोप — “संस्कृति” को सामन्तवाद: “संस्कृति पार्टी” भनेको के हो? संस्कृति नाचगान मात्र होइन — शक्तिको वितरणको ढाँचा हो। जब राप्रपा “संस्कृति” भन्छ, त्यसले “सामन्ती संस्कृति” लाई जनाउँछ — जहाँ जात व्यवस्था पवित्र ठानिन्छ, जहाँ महिलालाई दोस्रो दर्जा दिइन्छ, जहाँ असहमतिलाई पाप मानिन्छ।
दोस्रो आरोप — विभाजनको व्यापार: कमल थापा, पशुपतिशमशेर, राजेन्द्र लिङ्देन, धवलशमशेर — सबै “नेता” हुन् जसको वैधता संगठनबाट आउँदैन, व्यक्तिबाट आउँछ। राप्रपा जति पटक फुट्यो, त्यति पटक नयाँ व्यक्तिगत जागिर सिर्जना भयो।
तेस्रो आरोप — इमानदार भएर पनि खतरनाक: राप्रपा इमानदार छ — तर इमानदार सामन्त पनि सामन्त नै हो। इमानदारीले सामन्तवादलाई जायज बनाउँदैन।
अन्ततः राप्रपा कांग्रेस, एमाले र माओवादीको खुला संस्करण हो — जसले आफू सामन्त हो भन्ने कुरा लुकाउँदैन। यसैले राप्रपा ती तीनवटैको ऐना हो — जुन ऐनामा तिनले आफ्नो सामन्ती अनुहार देख्न सक्छन्, तर हेर्न चाहँदैनन्।
रास्वपालाई धेरैले “नयाँ शक्ति” मान्छन् — युवा, शिक्षित, भ्रष्टाचारविरोधी। यो भ्रम हो। रास्वपा कांग्रेसको पुनर्जन्म हो — नयाँ लेबल, पुरानै सामन्ती तर्क।
पहिलो आरोप — नेतृत्वको व्यक्तिकेन्द्रीकरण: रास्वपा “संस्थागत पार्टी” भन्छ, तर यसको वास्तविक संरचना रवि लामिछानेको व्यक्तिगत चरित्रको वरिपरि घुम्छ। रवि नभए रास्वपा छैन। यो पार्टी होइन — व्यक्तिको ब्रान्ड हो।
दोस्रो आरोप — “भ्रष्टाचारविरोध” को पाखण्ड: रास्वपाले भ्रष्टाचार विरोधलाई मुख्य एजेन्डा बनायो। तर रवि आफैँ सहकारी ठगी प्रकरणमा मुछिए। पार्टीले के गर्यो? निष्पक्ष छानबिन गर्न डरायो। यो कांग्रेसको “प्रजातन्त्र” को पाखण्ड जस्तै हो — जसले “प्रजातन्त्र” भन्छ, तर पारिवारिक सत्ता चलाउँछ।
तेस्रो आरोप — संगठनात्मक तानाशाही: डा. मुकुल ढकाल — पार्टीबाट बाहिरिए। किन? किनभने रास्वपामा असहमतिको कुनै संस्थागत ठाउँ छैन।
चौथो आरोप — सत्ताका लागि नैतिकताको बलिदान: रास्वपा “नयाँ राजनीति” को नारा लिएर आयो, तर चुनावपछि त्यही कांग्रेसले बोकेको नवउदारवाद र पुँजीवादकै पुरानो र भ्रष्ट बाटो अङ्गालेर हिँड्दै छ।
फलस्वरूप: रास्वपा “नयाँ राजनीति” को नाममा पुरानै सामन्तवाद चलाउँछ। यो कांग्रेसको नयाँ पुस्ताको संस्करण हो — तर सामन्ती तर्क त्यही पुरानै हो।
नेपाल मजदुर किसान पार्टी, श्रम-संस्कृति पार्टी, र अन्य साना वाम पार्टीहरू — यी सबै माओवादीका संगठनात्मक तर्कका लघु प्रतिलिपि हुन्।
पहिलो आरोप — “क्रान्ति” को नारा, सामन्तको संरचना: यी पार्टीहरू “श्रमिक मुक्ति,” “सांस्कृतिक क्रान्ति” भन्छन्, तर तिनको आन्तरिक संरचना नेता–अनुयायीको व्यक्तिगत सम्बन्धमा आधारित छ। नेतृत्व हस्तान्तरण वंशानुगत वा व्यक्तिगत हुन्छ।
दोस्रो आरोप — “जनता” को नाममा जनताको उपयोग: यी पार्टीहरू “जनता” को नारा लगाउँछन्, तर जनता मतदाताका रूपमा मात्र प्रयोग हुन्छन्। चुनावमा भेटिन्छन्, चुनावपछि बिर्सिन्छन् र हराउँछन्।
तेस्रो आरोप — “संस्कृति” को नाममा सामन्ती संस्कृतिको पुनरुत्पादन: यी पार्टीहरू “सांस्कृतिक क्रान्ति” भन्छन्, तर सामन्ती संस्कृतिको जरा कहिल्यै खन्दैनन् — जात व्यवस्था, पितृसत्ता र व्यक्तिपूजा मै यथावत् रहन्छन्।
निष्कर्ष: यी पार्टीहरू माओवादीका प्रतिस्पर्धी होइनन्। यी माओवादीका छोराछोरी हुन् — बाबुको स्वभाव बोकेर जन्मेका, तर बाबुभन्दा सानो संरचनामा अडिएका।
जसपा (जनता समाजवादी पार्टी) र एकीकृत समाजवादी पार्टी — यी “समाजवाद” र “संघीयता” को नारा लिएर आए। तर तिनको संरचना के हो? त्यही सामन्ती र नवसामन्तीका चौकीदार।
पहिलो आरोप — नेतृत्वको व्यक्तिकेन्द्रीकरण: जसपामा उपेन्द्र यादव, एकीकृत समाजवादीमा माधवकुमार नेपाल — दुवैको वैधता संगठनबाट आउँदैन, व्यक्तिबाट आउँछ।
दोस्रो आरोप — “संघीयता” को नाममा जातीय सामन्तवाद: जसपा “संघीयता” भन्छ, तर यसको संघीयता जातीय सामन्तहरूको शक्ति संरक्षण मात्र हो। तराईका केही परिवारले मधेशको राजनीतिलाई आफ्नो जागिर बनाएका छन्।
तेस्रो आरोप — “समाजवाद” को नाममा सत्ता–लालसा: एकीकृत समाजवादी एमालेबाट फुट्यो — किन? विचारका लागि होइन, सत्ताका लागि। जब ओलीले माधवलाई प्रधानमन्त्री बनाउने वाचा पूरा गरेनन्, माधव फुटे। यो वैचारिक विद्रोह होइन — व्यक्तिगत असन्तुष्टिको पराकाष्ठा हो।
निष्कर्ष: जसपा र एकीकृत समाजवादी “समाजवाद” र “संघीयता” को नाममा पुरानै सामन्तवाद चलाउँछन् — तर यसको नयाँ लेबल छ।
अब मुख्य प्रश्न: यी सबै दललाई “एउटै परिवार” किन भन्ने? किनभने तिनमा पाँच साझा लक्षणहरू छन्:
व्यक्तिकेन्द्रित सत्ता: कुनै पनि दलमा शक्ति संस्थामा छैन, व्यक्तिमा छ। ओली, देउवा, प्रचण्ड, थापा, रवि, माधव, उपेन्द्र — सबैमा पार्टी नेताभन्दा बाहिर अस्तित्वमै छैन। नेता मर्दा वा हट्दा पार्टी फुट्छ — किनभने पार्टी नेताभन्दा बाहिर छैन।
वंशानुगत वा व्यक्तिगत उत्तराधिकार: कुनै पनि दलमा नेतृत्व योग्यताबाट आउँदैन, वंश वा पहुँचबाट आउँछ। कांग्रेसमा कोइराला–देउवा परिवार, एमालेमा ओलीको व्यक्तिगत शासन, माओवादीमा प्रचण्डको व्यक्तिगत शासन। योग्यता खतरा हो, र अन्धनिष्ठा मुख्य कुरा हो।
असहमतिको दमन: कुनै पनि दलमा असहमति अधिकार होइन, विश्वासघात हो। एमालेमा नेपाल–खनाल “गद्दार,” कांग्रेसमा गगन “असन्तुष्ट,” माओवादीमा बाबुराम “पथभ्रष्ट,” रास्वपामा मुकुल “बाहिर।” भाषा फरक, संयन्त्र एउटै — असहमति = विश्वासघात।
गुटीय जागिरदारी: कुनै पनि दलमा गुट वैचारिक होइन, व्यक्तिगत जागिरदारी सञ्जाल हो। तल्लो तहका नेताले गुट छान्छन्; किनभने गुट नछाने टिकट पाइँदैन, पद पाइँदैन, बाँच्न पाइँदैन। यो राजनीति होइन — यो त सामन्तको दरबारमा भेटी चढाउने प्रणाली हो।
वैचारिक शून्यता: कुनै पनि दलको वास्तविक विचारधारा एउटै छ: सत्तामा टिक्नु। नारा फरक — “प्रजातन्त्र,” “जनवाद,” “क्रान्ति,” “संस्कृति,” “समाजवाद,” “संघीयता,” “नयाँ राजनीति।” तर लक्ष्य एउटै — सत्ताको निरन्तरता।
यी पाँच साझा लक्षणले नेपालका सबै दललाई एउटै परिवारका सदस्य बनाउँछन् — सामन्तवादको परिवार। तिनका लेबल फरक, तर रगत एउटै हो।
नेपालमा कुनै पनि दल किन फुट्छ? हेरौँ:
कांग्रेस फुट्यो — व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाले
एमाले फुट्यो — व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाले
माओवादी फुट्यो — व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाले
राप्रपा फुट्यो — व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाले
रास्वपा फुट्ने सम्भावना — व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाले
जसपा फुट्यो — व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाले
एकीकृत समाजवादी फुट्यो — व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाले
कुनै पनि दल विचारधारात्मक मतभेदले फुटेको छैन। सबै व्यक्तिगत स्वार्थले फुटेका छन्। किन? किनभने यी दलहरू विचारधारात्मक संगठन होइनन् — व्यक्तिगत जागिरदारी सञ्जाल हुन्। जहाँ विचार हुँदैन, त्यहाँ व्यक्ति मुख्य हुन्छ। अनि जहाँ व्यक्ति मुख्य हुन्छ, त्यहाँ फुट अनिवार्य हुन्छ।
यो नेपाली राजनीतिको सबैभन्दा कठोर सत्य हो: नेपालका दलहरू विचारले होइन, व्यक्तिले चल्छन्। अनि व्यक्तिले चलाउने दल कहिल्यै टिक्दैन।
यो कुनै एउटा दलको आलोचना होइन। यो सबै दलको किटानी आलोचना हो। किनभने जबसम्म सबै दलको साझा रोग उद्घाटन हुँदैन, तबसम्म कुनै एउटा दललाई हटाउँदा पनि रोग यथावत् नै रहिरहन्छ।
जब कांग्रेस हट्छ, एमाले आउँछ — रोग त्यही। जब एमाले हट्छ, माओवादी आउँछ — रोग त्यही। जब माओवादी हट्छ, रास्वपा आउँछ — रोग त्यही। जब रास्वपा हट्छ, अर्को “नयाँ” आउँछ — रोग त्यही।
किनभने रोग दलमा छैन — रोग संगठनात्मक संस्कृतिमा छ। अनि त्यो संस्कृति सबै दलमा साझा छ। जबसम्म असहमति अधिकार बन्दैन, नेतृत्व संस्थागत बन्दैन, गुट विचारमा रूपान्तरण हुँदैन, जनता नागरिक बन्दैनन् — तबसम्म नेपालमा कुनै पनि दल, कुनै पनि लेबल, कुनै पनि नारा सामन्तवादको नयाँ भेस मात्र बनिरहनेछ।
नेपालको मुक्ति नयाँ दल खोलेर आउँदैन। नेपालको मुक्ति सामन्तवादको संगठनात्मक संस्कृतिलाई नै नष्ट गरेर आउँछ — चाहे त्यो संस्कृति कांग्रेसमा होस्, एमालेमा होस्, माओवादीमा होस्, राप्रपामा होस्, रास्वपामा होस्, वा कुनै पनि “नयाँ” दलमा होस्। नेपाललाई नयाँ दल चाहिएको छैन। नेपाललाई नयाँ संस्कृति चाहिएको छ — संगठनात्मक संस्कृति, जहाँ व्यक्ति होइन विचार ठुलो हुन्छ, जहाँ नेता होइन नागरिक सर्वोच्च हुन्छ। अनि त्यो दिनसम्म, नेपालका सबै दल एउटै सामन्ती परिवारका सदस्य बनिरहनेछन् — फरक लेबल, फरक नारा, तर रगत एउटै, विधि एउटै।
लेखक युनाइटेड नेपालका संयोजक हुन् ।
हामी क्षमा चाहन्छौं यो पोस्ट धेरै पुरानो भएको ले कमेन्ट बक्स बन्द गरेको छौं |