पुरुषोत्तम मास र इमाडोल नारायण

केशवप्रसाद चौलागाईं

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तम:।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथित: पुरुषोत्तम:।।

“म नाशवान जडवर्ग (क्षेत्र) देखि सर्वथा अतीत छु र अविनाशी जीवात्मा भन्दा पनि उत्तम छु। यसर्थ, लोक र वेदहरूमा पनि ‘पुरुषोत्तम’ नामले प्रसिद्ध छु” भन्दै श्रीमद्भगवद्गीतामा श्रीकृष्ण भगवान्‌ले पुरुषोत्तम महिनाको महत्त्व दर्साउनुभएको छ। चन्द्रमास र सौरमासको पात्रो मिलाउन लगभग ३२ महिना १६ दिनमा एउटा अतिरिक्त चान्द्रमास आउँछ। उक्त अतिरिक्त महिनालाई ‘अधिकमास’ वा ‘मलमास’ भनेर हेला गर्ने गरिएको हुँदा भगवान् विष्णुले त्यसलाई ग्रहण गरी आत्मचिन्तन, तपस्या र पूजा गर्दै जीवन धन्य बनाउने समयका रूपमा स्थापित गराउनुभएको हो।

“ॐ अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजा: सृजयेति।” प्रजा सृष्टि गर्ने संकल्पका साथ सृष्टि रचना गर्नुहुने नारायणले ग्रहण गर्नुभएको पुरुषोत्तम मासलाई भगवान्‌को पूजा-आराधना गर्दै मनाउने गरिन्छ। ललितपुर जिल्ला, महालक्ष्मी नगरपालिका वडा नं. ३ स्थित प्राचीन नारायण मन्दिरमा पनि यस अवसरमा पूजापाठ र सत्सङ्ग आयोजना गरिन्छ। यहाँ नारायण उपनिषद्, विष्णु सहस्रनाम र गीता पाठका साथै स्वराज्य भागवत, शास्त्र र साधनामा ‘स्वराज्य र मेलमिलाप’, स्वराज्य पूजन तथा यात्रा समेत सम्पन्न हुने गरेको छ।

यस क्षेत्रमा रहेका प्राचीन त्रिदेवीथान, कृष्ण मन्दिर, जगन्माता मन्दिर, बोगटेश्वर महादेव, पैनाचल हनुलिङ्गेश्वर महादेव, कुलदेवता मन्दिर, बोझे पोखरीस्थित सत्येश्वर महादेव, सत्यदेवी, मुचुकुन्द नाग, गौरामहेश्वर, सप्तऋषि र इन्द्रेश्वर महादेवको उपस्थितिले यसलाई विशिष्ट दैवी क्षेत्रका रूपमा मान्यता दिलाएको छ। यहाँ भाद्र शुक्ल चतुर्थीमा आयोजना हुने स्वराज्य पूजन यात्रा, तीज, शिवरात्रि, श्रीकृष्ण जन्माष्टमी, छठ र नवरात्र पूजन उल्लेखनीय छन्।

‘लुभु महालक्ष्मी: इतिहास र साधना’, ‘ऋषि पर्यटन र रामायण’, ‘महालक्ष्मी नगरपालिका र रामराज्य’, ‘पौराणिक इमिदह’, ‘पैनाचल हनुलिङ्गेश्वर तीर्थ’, ‘सत्यदेवी: शास्त्र र साधना’ तथा ‘सुरक्षा प्रविधि र प्राचीन तन्त्र’ जस्ता लेखहरूका कारण यो क्षेत्र सभ्यता संवादको केन्द्र बन्दै गइरहेको छ। ‘रामायण र नेपाल’ एवं ‘ऋषि भरद्वाज: रामायण र कुलपूजा’ जस्ता अवधारणाका कारण यो क्षेत्र आगामी दिनमा ‘रामायण क्षेत्र’ का रूपमा विकसित हुने देखिन्छ। यसबाट विश्वभरका रामभक्तहरूको भ्रमणस्थल बन्न गई यो धार्मिक पर्यटनको प्रमुख क्षेत्र बन्नेछ। स्वराज्य पूजन तथा यात्राका लागि विश्वभरका भागवत भक्तहरू साधना सिद्धिका लागि यहाँ आउने देखिन्छ, जसले ‘सफ्टपावर’ (सौम्य शक्ति) का रूपमा विश्व शान्तिका लागि समेत योगदान पुर्‍याउनेछ।

सृष्टि रचनादेखि संरक्षणसम्म प्रमुख भूमिका निभाउनुहुने भगवान् नारायणको यो प्राचीन स्थलमा ज्येष्ठ महिनाभर सम्पन्न हुने पूजन एवं प्रवचनमा सहभागी भई पुण्य प्राप्त गर्नुका साथै सभ्यता संवादमा योगदान पुर्‍याऔँ।