सभ्यता संवाद र सांस्कृतिक सेतुका रूपमा गौरा पर्व

केशव चौलागाईँ

सभ्यता संवादको महत्त्वपूर्ण क्षणका रूपमा गौरा पर्व सुदूरपश्चिमका भक्तजनहरूले मनाउने क्रममा यस पर्वसँग सम्बन्धित पुत्रदा एकादशी पूजा सम्पन्न भएको छ। विवाहित महिलाहरूले पहिरिने ‘दुवधागो’ (दुबोको धागो) धारण गर्ने महत्त्वपूर्ण कर्म रहेको गौरा पर्वमा आजको गोर्या एकादशी (पुत्रदा एकादशी) का दिन व्रत बस्नाले पछि त्यस दिन व्रत बस्नु पर्दैन भन्ने चलन छ। तागाधारी सनातन संस्कृतिमा पुरुषहरूले व्रतबन्ध गरेर जनै धारण गरेझैँ महिलाहरूले पनि दुवधागो बाँध्ने परम्पराको विशेष महत्त्व रहिआएको छ।

शिव-पार्वतीको कथामा आधारित गौरा पर्वले सुदूरपश्चिमको संस्कृतिलाई मानसखण्ड क्षेत्रसँग समेत जोड्ने भएकाले यसले आस्थाका साथै विश्व शान्तिका लागि सभ्यता संवादमा उच्च स्थान हासिल गर्दछ। काठमाडौँ उपत्यकाको ललितपुर, महालक्ष्मी नगरपालिकामा गौरामहेश्वर मन्दिर निर्माण भएसँगै यसले नेवार, मिथिला तथा हिमाली संस्कृतिलाई समेत समन्वय गर्दै नयाँ सांस्कृतिक जागरणको सेतुका रूपमा काम गरेको छ। मुलुकका सबै भूगोल र संस्कृतिलाई जोड्दै स्वराज्य र मेलमिलापको अनुभूति गराउन गौरामहेश्वर र गौरा पर्वले ठुलो मद्दत पुर्‍याइरहेका छन्। यसले शान्ति, न्याय र मिलापका लागि अन्तरसांस्कृतिक सहिष्णुताको अवधारणालाई साकार पार्न विशेष भूमिका खेलेको छ।

भारत (मानसखण्ड), चीन (मानसरोवर-तिब्बत) लगायत रुस र इरानसम्मका संस्कृतिको चर्चा गरिने हिमवत्खण्ड र मानसखण्डसँग सम्बन्धित नेपाली संस्कृतिका बारेमा “मानसखण्ड सम्मेलन” तथा “हिमवत्खण्ड सम्मेलन” सफलतापूर्वक आयोजना हुने गरेका छन्। यी सम्मेलनहरूको निरन्तरताले सभ्यता संवादमा बाह्य मुलुकको हस्तक्षेप नरहेको कुरालाई समेत स्पष्ट पार्छ। काठमाडौँ विश्वविद्यालयले आयोजना गर्ने भनेको तिब्बतसम्बन्धी सम्मेलन रोकिनु, तर हिमवत्खण्ड र मानसखण्ड सम्मेलनहरू भने सफलतापूर्वक सम्पन्न हुनुले जुनसुकै सांस्कृतिक प्रयासमा पनि सही उद्देश्य र उपयुक्त विधिको सामञ्जस्य हुनु अत्यावश्यक रहेको पुष्टि गर्छ।