सांस्कृतिक परिवर्तन, मौलिक पहिचान र विवेकपूर्ण संरक्षण

टिकाराम रेग्मी
संस्कृति कहिल्यै स्थिर रहँदैन। बसाइँसराइ, व्यापार, शिक्षा, प्रविधि, धार्मिक विश्वास, राजनीतिक परिवर्तन र विभिन्न समुदायबीचको सम्पर्कसँगै संस्कृति निरन्तर परिवर्तन हुन्छ। यस्तो परिवर्तनले नयाँ ज्ञान, सिर्जना र सामाजिक सुधारलाई जन्म दिन सक्छ भने कहिलेकाहीँ स्थानीय भाषा, कला, ज्ञान र परम्परालाई कमजोर पनि बनाउन सक्छ। त्यसैले सांस्कृतिक परिवर्तनलाई केवल राम्रो वा नराम्रो भनेर हेर्नुभन्दा त्यसका कारण र प्रभावलाई विवेकपूर्ण रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ।

नेपालको सांस्कृतिक पहिचान कुनै एउटै धर्म, जाति वा भाषामा सीमित छैन। वैदिक सनातन, बौद्ध, किराँत, इस्लाम, इसाई तथा विभिन्न आदिवासी जनजातिका परम्पराले नेपाली समाजलाई समृद्ध बनाएका छन्। मातृभाषा, लोककला, चाडपर्व, संगीत, वास्तुकला, स्थानीय ज्ञान र सामुदायिक अभ्यास हाम्रो साझा सम्पदा हुन्। नेपालको मौलिकता सांस्कृतिक “शुद्धता” मा होइन, विविध समुदायको सहअस्तित्व र ऐतिहासिक निरन्तरतामा आधारित छ।

सांस्कृतिक आदानप्रदान स्वाभाविक प्रक्रिया हो। एउटा समाजले अर्को समाजबाट भाषा, प्रविधि, भोजन वा विचार ग्रहण गर्नु अस्वाभाविक होइन। तर उपयोगिता नबुझी केवल लोकप्रियताका आधारमा अनुकरण गर्नु, आफ्नै भाषा वा संस्कृतिलाई हीन ठान्नु वा दबाबका कारण स्थानीय संस्कृति हराउँदै जानु चिन्ताको विषय हो। त्यसैले सबै नयाँ कुरा खराब हुँदैनन्, र सबै पुराना कुरा संरक्षणयोग्य पनि हुँदैनन्।

संस्कारलाई केवल धार्मिक अनुष्ठान वा पहिरनसँग जोडेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। सत्यनिष्ठा, करुणा, अनुशासन, श्रमप्रतिको सम्मान, सहकार्य, प्रकृतिप्रतिको संवेदनशीलता र फरक विचारप्रतिको सम्मान नै संस्कारका मूल पक्ष हुन्। त्यसैले युवाले नयाँ प्रविधि वा जीवनशैली अपनाउँदैमा उनीहरू संस्कारहीन हुन्छन् भन्ने निष्कर्ष उचित हुँदैन।

नेपालमा देखिएको सांस्कृतिक परिवर्तनका कारण पनि बहुआयामिक छन्। सहरीकरण, वैदेशिक रोजगारी, आर्थिक दबाब, बसाइँसराइ, डिजिटल प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल, शिक्षा र राज्यका नीतिले परम्परागत जीवनशैलीमा प्रभाव पारेका छन्। कुनै संस्कृति कमजोर हुनुको कारण बाह्य प्रभाव मात्र नभई आर्थिक र सामाजिक परिवर्तन पनि हुन सक्छ।

त्यसैगरी “पश्चिमा संस्कृति” लाई एउटै र एकरूप संस्कृतिका रूपमा बुझ्नु पनि उचित होइन। उपभोक्तावाद वा देखावटी जीवनशैलीका केही पक्षले नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छन्, तर आधुनिक विज्ञान, मानवअधिकार, लोकतन्त्र, लैङ्गिक समानता र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताजस्ता मूल्यलाई केवल बाह्य भएकै कारण अस्वीकार गर्न मिल्दैन। कुनै विचार कहाँबाट आयो भन्नेभन्दा त्यसले मानव मर्यादा, समानता र समाजको हितमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

युवापुस्तालाई दोष दिनुभन्दा उनीहरूसँग संवाद गर्नु आवश्यक छ। आज धेरै युवाले आफ्ना भाषा, लोकसंगीत, लोककथा र संस्कृतिलाई नयाँ माध्यमबाट पुनर्जीवित गरिरहेका छन्। परम्पराका सकारात्मक पक्ष जोगाउँदै विभेदकारी वा समयअनुकूल नभएका अभ्यासमाथि प्रश्न उठाउनु संस्कृतिको विरोध होइन, यसको विकासको प्रक्रिया हो।

धर्मग्रन्थ र परम्परागत ज्ञानको सम्मान गर्नुपर्छ। तर कुनै प्राचीन विचारलाई वैज्ञानिक भन्न प्रमाण आवश्यक हुन्छ। धार्मिक, दार्शनिक र वैज्ञानिक ज्ञानका आफ्ना-आफ्नै पद्धति र महत्त्व हुन्छन्। सम्मान भनेको प्रश्न नगर्नु होइन, बरु ऐतिहासिक सन्दर्भ बुझ्दै उपयोगी पक्ष ग्रहण गर्नु पनि हो।

संस्कृति संरक्षणका लागि भावनात्मक नाराभन्दा व्यावहारिक प्रयास आवश्यक छन्। स्थानीय भाषा र इतिहासलाई शिक्षासँग जोड्ने, मौखिक इतिहास अभिलेखीकरण गर्ने, कलाकार र परम्परागत ज्ञानका संवाहकलाई आर्थिक सहयोग गर्ने, युवालाई सिर्जनात्मक रूपमा सहभागी गराउने तथा समुदायको नेतृत्वमा संरक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने कार्य दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी हुन्छ।

नेपालको मौलिक पहिचान जोगाउनु आवश्यक छ। तर मौलिकता भनेको परिवर्तन रोक्नु वा सांस्कृतिक शुद्धताको खोजी गर्नु होइन। यो विविधता, सहअस्तित्व, ऐतिहासिक निरन्तरता र स्थानीय सिर्जनशीलतामा आधारित हुन्छ। संस्कृति संरक्षणको सबैभन्दा प्रभावकारी आधार डर वा निषेध होइन, ज्ञान, संवाद, समानता र पुस्ताबीचको सहकार्य हो। आफ्नो पहिचानमा आत्मविश्वासी समाजले उपयोगी नयाँ विचार ग्रहण गर्दै आफ्ना मूल्यवान् परम्परालाई समयअनुकूल बनाउँदै भावी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्न सक्छ।