डा. दीपकुमार मल्ल
पीएचडी, सामाजिक मनोविज्ञान विज्ञ
खोज तथा अध्ययनले नै व्यक्तित्व विकास गर्दछ। सामाजिक सेवामा समर्पित संस्था लायन्स इन्टरनेसनल पनि मानव सेवाका क्षेत्रमा क्रियाशील अन्तर्राष्ट्रिय संस्था हो। विद्वान्हरूको भनाइअनुसार मानव सेवाभन्दा ठूलो धर्म केही छैन। अबको समाजमा हामीले कति कमायौँ भन्नेभन्दा पनि समाजका लागि के योगदान गर्यौँ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
मानिस सामाजिक प्राणी हो। मानिस मरणशील प्राणी पनि हो। आफू मरेर जाँदा यो समाजमा आफ्नो के योगदान रह्यो भन्ने प्रश्नले मानिसलाई अवश्य घच्घच्याउँछ। सामाजिक सेवा गर्नुभन्दा पहिले आफ्नो व्यक्तित्व विकास गर्दै समाजसेवामा लाग्नु आवश्यक हुन्छ। व्यक्तित्व विकास नै आर्थिक विकासको आधार हो। आर्थिक विकाससँगै ऐतिहासिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक, राजनीतिक, धार्मिक, स्वास्थ्य, नेतृत्व तथा मानसिक विकास हुनु अहिलेको आवश्यकता हो।
फलस्वरूप व्यक्तित्व विकाससम्बन्धी खोज, अध्ययनमूलक अभियान तथा परामर्श सेवा अबको आवश्यकता हो। यो आवश्यकता लायन्स इन्टरनेसनलका नेतृत्व वर्ग, समाज तथा संघ–संस्थाको पनि हो।
साँच्चिकै हामीले व्यक्तित्व विकासका विषयमा धेरै गहन र मिहिन रूपमा अध्ययन गर्नुपर्ने भएको छ। व्यक्तित्व विकासका धेरै आयाम छन् र यसमा विविधता पनि छ। केही विषय सामूहिक हुन्छन्, जुन जो–कोहीका लागि पनि अत्यावश्यक हुन्छन्। जस्तै दर्शन, इतिहास, भूगोल, संस्कृति, परम्परा, भू–राजनीति, नीति, वेद, शास्त्र, पुराण, स्मृति तथा नेपाली समाजको सामाजिक मनोविज्ञानको अध्ययन।
मानिसको जीवनमा व्यक्तित्व विकासका लागि खोजमूलक अध्ययन आवश्यक हुन्छ। यसका लागि अबको नेपाली समाज र नेपालको लायन्स आन्दोलनको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नेपालमा अझै पनि राष्ट्र र राष्ट्रियताका विभिन्न क्षेत्रमा सक्षम व्यक्तित्वको खाँचो छ। खगोलविद्, समुद्रविद्, नदीविद् तथा शास्त्र, वेद, पुराण र तथ्याङ्कीय विश्लेषण गर्ने व्यक्तित्वको आवश्यकता अझै देखिन्छ।
विभिन्न विधामा विश्लेषण गरिएका आलेख, लेख तथा युट्युब सामग्री पनि पर्याप्त रूपमा आउन सकेका छैनन्। हाम्रा शास्त्र, पुराण वा वेदमा उल्लेख गरिएका ग्रह र नक्षत्रको अवस्थालाई विश्लेषण गरी हाम्रो इतिहास के हो भन्ने कुरा अझै प्रस्तुत गर्न सकिएको छैन। फलस्वरूप अब नेपालको लायन्स आन्दोलनले गर्दै आएको आर्थिक तथा सामाजिक सेवाजस्तै मानसिक सेवा र माथि उल्लिखित शैक्षिक क्षेत्रमा पनि सेवा गर्नु आवश्यक छ।
अब नेपाली समाजका बौद्धिक व्यक्तित्वले उल्लिखित विषयमा खोज तथा अध्ययन गरी विश्लेषण गर्नु हाम्रो महत्त्वपूर्ण काम हो। फलस्वरूप व्यक्तित्व विकासमा अनेकता र विविधताबीच केही सामूहिक विषयको अध्ययन अबको आवश्यकता हो। यस आलेखले व्यक्तित्व विकासमा केही मात्रामा भए पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ।
मानसिक स्वास्थ्यले भावनात्मक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक कल्याणलाई जनाउँछ। यसले व्यक्तिले कसरी सोच्छ, महसुस गर्छ, कार्य गर्छ, तनाव व्यवस्थापन गर्छ र अरूसँग अन्तरक्रिया गर्छ भन्ने कुरालाई प्रभाव पार्छ। यो समग्र स्वास्थ्यको एक महत्त्वपूर्ण घटक हो, जसले प्रत्यक्ष रूपमा शारीरिक स्वास्थ्यलाई समेत असर गर्छ।
मानसिक स्वास्थ्य कायम राख्नुमा लचिलोपन निर्माण गर्ने, सकारात्मक सम्बन्ध प्रवर्द्धन गर्ने र दैनिक जीवनका चुनौतीहरूको व्यवस्थापन गर्ने कुरा समावेश हुन्छ। मानसिक स्वास्थ्य भनेको मानिसलाई जीवनका तनावसँग सामना गर्न, आफ्नो क्षमता पहिचान गर्न, सिक्न, राम्रोसँग काम गर्न र आफ्नो समुदायमा योगदान दिन सक्षम बनाउने अवस्था हो। यसको आन्तरिक तथा साधनात्मक मूल्य छ र यो आधारभूत मानव अधिकार पनि हो।
लेखकको आफ्नै भनाइमा, मानसिक स्वास्थ्य नै धेरै रोगको औषधि हो।
मानसिक स्वास्थ्यका प्रमुख पक्षमध्ये एउटा व्यक्तिको कल्याणको अवस्था हो, जहाँ उसले आफ्नो क्षमता महसुस गर्छ, सामान्य जीवनका तनावसँग सामना गर्न सक्छ, उत्पादक रूपमा काम गर्न सक्छ र आफ्नो समुदायमा योगदान पुर्याउन सक्छ। मानसिक स्वास्थ्य भनेको केवल रोगको अनुपस्थिति मात्र होइन। यो मानसिक रूपमा फस्टाउने अवस्थादेखि मानसिक समस्यासँग संघर्ष गर्ने अवस्थासम्मको निरन्तरता हो।
मानसिक स्वास्थ्यमा जीवविज्ञान, जीवनका अनुभव, विशेषगरी प्रारम्भिक जीवनका अनुभव तथा वातावरणीय कारकले प्रभाव पार्छन्। सामान्य मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्यामा चिन्ता, अवसाद र द्विध्रुवी विकारलगायत पर्छन्। यस्ता समस्या उपचारविहीन रहेमा दैनिक कार्यसम्पादनमा उल्लेखनीय असर पर्न सक्छ।
मानसिक स्वास्थ्य सुधार तथा संरक्षणका लागि शारीरिक हेरचाह पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नियमित व्यायाम, स्वस्थ खाना र पर्याप्त निद्रा आवश्यक हुन्छन्। त्यसैगरी सजगता, ध्यान, कृतज्ञताको अभ्यास र प्रकृतिमा समय बिताउनेजस्ता जीवनशैलीका अभ्यासले पनि सहयोग पुर्याउन सक्छन्।
सहायता प्रणाली पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। साथी, परिवार तथा विश्वासिला व्यक्तिसँग सम्पर्कमा रहने र आफ्ना भावनाबारे कुराकानी गर्ने बानीले मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। आवश्यकता परेको अवस्थामा परामर्श, थेरापी वा स्वास्थ्यकर्मीबाट आवश्यक उपचार तथा सहयोग लिनुपर्छ।
यदि उदासी, चिन्ता वा तनावका भावना गम्भीर र निरन्तर छन् तथा दैनिक जीवनमा हस्तक्षेप गरिरहेका छन् भने स्वास्थ्यकर्मी वा सम्बन्धित विशेषज्ञबाट सहयोग लिनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
नेपाली समाजको सामाजिक मनोविज्ञान बुझ्न सकिएन भने अनेकौँ घटना घट्न सक्छन्। अबको नेपाली लायन्स आन्दोलनले समाजसेवा गर्नुभन्दा अघि सामाजिक मनोविज्ञान बुझेर सामाजिक सेवा गर्ने हो भने नेपाली समाजमा यसको छुट्टै पहिचान बन्न सक्छ।
अहिलेसम्म हामीले नेपाली समाजमा घटना घटिसकेपछि सहयोग गर्दै आएका छौँ। तर अबको एक्काइसौँ शताब्दीमा विपद् आउनुअघि नै सम्भावित जोखिमको गहन अध्ययन गरी सामाजिक परामर्श दिनुपर्ने आवश्यकता छ। यसका लागि सामाजिक अध्ययनमा लायन्ससँग आबद्ध खोजकर्तालाई सामाजिक मनोविज्ञान कसरी अध्ययन गर्ने भन्ने विषयमा व्यक्तित्व विकास गराउन आवश्यक छ।
सामाजिक मनोविज्ञान भनेको सामाजिक संरचना, संस्कृति र समूहगत सन्दर्भहरूले व्यक्तिको विचार, भावना र व्यवहारलाई कसरी आकार दिन्छन् भन्ने अध्ययन हो। यसले व्यक्ति र समाजबीचको पारस्परिक अर्थात् दुईतर्फी सम्बन्धमा केन्द्रित हुन्छ। मानिसहरू सामाजिक संरचनाबाट प्रभावित भए पनि उनीहरूले अन्तरक्रियामार्फत ती संरचना सिर्जना तथा परिवर्तनसमेत गर्छन्।
लेखकको आफ्नै भनाइमा, सामाजिक मनोविज्ञान बुझेर मात्र समाजमा आवश्यक मनोसामाजिक परामर्श दिन सकिन्छ। कुनै पनि समाजमा त्यहाँको सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक, राजनीतिक र भौगोलिक वातावरणले फरक–फरक प्रभाव पारेको हुन्छ।
समाजशास्त्रीय सामाजिक मनोविज्ञानका मुख्य पक्षलाई अझ गहन र मिहिन रूपमा बुझ्दा यो ‘सामाजिकको मनोविज्ञान’ हो, जसले व्यक्तिगत मनोविज्ञानको सट्टा सामाजिक सन्दर्भ, जस्तै मानदण्ड, भूमिका र सामाजिक अवस्थाको प्रभावलाई जोड दिन्छ। यसले समाजको सूक्ष्म तह अर्थात् व्यक्तिहरू र बृहत् तह अर्थात् सामाजिक संरचनाबीचको सम्बन्धको अध्ययन गर्दछ।
यसका प्रमुख दृष्टिकोणमध्ये प्रतीकात्मक अन्तरक्रियावादले व्यक्तिहरूले आमनेसामनेको अन्तरक्रिया र अर्थको साझेदारीमार्फत सामाजिक वास्तविकता तथा आफ्नो पहिचान कसरी निर्माण गर्छन् भन्ने कुरामा केन्द्रित हुन्छ।
त्यसैगरी सामाजिक संरचना र व्यक्तित्वसम्बन्धी अध्ययनले सामाजिक संरचनामा व्यक्तिको स्थानले उसको व्यक्तित्व, मूल्यमान्यता र मानसिक स्वास्थ्यलाई कसरी असर गर्छ भन्ने विश्लेषण गर्दछ। संरचनात्मक सामाजिक मनोविज्ञानले सामाजिक, संरचनागत तथा समूहगत कारकहरूले व्यक्तिगत व्यवहारलाई कसरी आकार दिन्छन् भन्ने अध्ययन गर्छ।
दुवै क्षेत्रले समान विषय अन्वेषण गरे पनि समाजशास्त्रीय सामाजिक मनोविज्ञानको जोड फरक हुन्छ। यसको अध्ययनमा व्यक्तिगत दिमागभन्दा समूह र संरचनालाई केन्द्रमा राखिन्छ। अमेरिकी समाजशास्त्री चार्ल्स कूलीले प्रस्ताव गरेको ‘लुकिङ–ग्लास सेल्फ’को अवधारणाले पनि व्यक्तिको आत्म–छवि समाजमा रहेका अरू व्यक्तिले आफूलाई कसरी बुझ्छन् भन्ने कल्पनाबाट कसरी निर्मित हुन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट गर्छ।
यसर्थ, हाम्रो समाजको मनोविज्ञान कता निर्माण भइरहेको छ भन्ने विषयमा पनि अध्ययन आवश्यक छ। अबको लायन्स आन्दोलनले यस्ता अध्ययनलाई संरचनागत रूपमा अघि बढाउन सक्नुपर्छ।
सामाजिक बुझाइ भावनात्मक बुद्धिमत्ताको मुख्य घटक हो। यसले अरूका भावना, मनसाय र सामाजिक संकेत बुझ्ने, व्याख्या गर्ने तथा उचित रूपमा प्रतिक्रिया दिने क्षमतालाई जनाउँछ। यसमा समानुभूति, दृष्टिकोण ग्रहण गर्ने क्षमता तथा सम्बन्ध र वातावरणलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न सामाजिक मानदण्ड पहिचान गर्ने क्षमता समावेश हुन्छ।
सामाजिक बुझाइ भनेको अरूका सामाजिक संकेत, भावना र दृष्टिकोण पहिचान गर्ने, व्याख्या गर्ने र उचित रूपमा प्रतिक्रिया दिने क्षमता हो। यसले समुदायभित्र सम्बन्ध व्यवस्थापन गर्न र प्रभावकारी रूपमा कार्य गर्न आधारभूत सीपका रूपमा काम गर्छ।
यसका प्रमुख घटकमा दृष्टिकोण ग्रहण गर्ने क्षमता पर्छ। अर्को व्यक्तिले कुनै परिस्थितिलाई कसरी बुझ्न वा महसुस गर्न सक्छ भन्ने विचार गर्न आफ्नो दृष्टिकोणबाट बाहिर निस्कन सक्नु यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
त्यसैगरी समानुभूति भनेको अरूको भावनात्मक अवस्था बुझ्ने वा महसुस गर्ने क्षमता हो, जसले सम्बन्ध र दयालु व्यवहारलाई बढावा दिन्छ। सामाजिक संकेत पहिचान गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अनुहारको भाव, आवाजको स्वर तथा शारीरिक भाषाजस्ता मौखिक र गैरमौखिक संकेतलाई बुझ्न सक्नुपर्छ।
‘मनको सिद्धान्त’ले अरू व्यक्तिका आफ्नै विश्वास, इच्छा र मनसाय हुन्छन्, जुन आफ्नाभन्दा फरक हुन सक्छन् भन्ने मनोवैज्ञानिक बुझाइलाई जनाउँछ।
सामाजिक बुझाइको विकास बाल्यकालदेखि नै सुरु हुन्छ। हेरचाहकर्तासँगको अन्तरक्रिया, खेल, विवाद तथा पारिवारिक कुराकानीबाट बालबालिकामा सामाजिक बुझाइ विस्तार हुँदै जान्छ। यसलाई सामाजिक क्षमताका लागि पूर्वसर्तका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। सामाजिक बुझाइ कमजोर हुँदा व्यक्तिले अरूले कसरी व्यवहार गर्नेछन् वा उनीहरूको मनसाय के हुन सक्छ भन्ने अनुमान गर्न कठिनाइ भोग्न सक्छ।
सांस्कृतिक सन्दर्भ पनि सामाजिक बुझाइका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उपयुक्त सामाजिक व्यवहारका मापदण्ड संस्कृति र समाजअनुसार फरक हुन सक्छन्। त्यसैले वास्तविक सामाजिक बुझाइका लागि यस्ता विविध मानदण्ड र सन्दर्भप्रति संवेदनशील हुन आवश्यक छ।
उच्च स्तरको सामाजिक बुझाइले द्वन्द्व समाधानमा समेत सहयोग पुर्याउँछ। यसले व्यक्तिलाई विभिन्न दृष्टिकोण विचार गरी सहकारी समाधान खोज्न सक्षम बनाउँछ। कार्यस्थलमा पनि सामाजिक बुझाइले सम्बन्ध व्यवस्थापन, समावेशी टोली निर्माण तथा व्यावसायिक द्वन्द्व समाधानमा सहयोग गर्छ। राम्रो सामाजिक जागरूकताले आत्म–नियमन र समग्र जीवन सन्तुष्टिमा समेत सुधार ल्याउन सक्छ।
नेपाली समाजमा लैङ्गिक भिन्नता धेरै छन्। धार्मिक तथा ऐतिहासिक ग्रन्थको अध्ययन गर्दा पनि विभिन्न कालखण्डमा लैङ्गिक विभेदका स्वरूप देख्न सकिन्छ। महाभारतका पात्र कुन्ती र द्रौपदी यसका उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ।
महाभारतमा वर्णित कुन्ती हस्तिनापुरका राजा पाण्डुकी पत्नी थिइन्। विवाहअघि नै उनले दुर्वासा ऋषिबाट देवताहरूलाई आह्वान गर्ने मन्त्र प्राप्त गरेकी थिइन्। मन्त्रको शक्ति परीक्षण गर्ने क्रममा उनले सूर्यदेवलाई आह्वान गरिन्। त्यसपछि कर्णको जन्म भएको कथा महाभारतमा उल्लेख छ।
यस कथालाई लैङ्गिक अध्ययनका दृष्टिले हेर्दा तत्कालीन समाजमा महिलामाथि रहेको सामाजिक नियन्त्रण र विभेदको स्वरूप देख्न सकिन्छ। यसबाट पनि लायन्स आन्दोलनले लैङ्गिक समानताको विषयमा दृष्टि पुर्याउन सक्छ।
कुन्तीले कर्णलाई जन्म दिएपछि तत्कालीन सामाजिक मान्यताका कारण आफ्नो सन्तानलाई स्वीकार गर्न नसकेको कथा महाभारतमा पाइन्छ। अविवाहित महिलाले सन्तान जन्माउनु सामाजिक रूपमा स्वीकार्य नमानिने अवस्थाले महिलाको अधिकार र सामाजिक स्वतन्त्रतामाथिको प्रश्नलाई देखाउँछ। यस्तो सामाजिक सोचका केही अवशेष आजको समाजमा पनि देख्न सकिन्छ।
त्यस्तै, वाल्मीकि रामायणमा सीताको कथा पनि लैङ्गिक अध्ययनका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मान्न सकिन्छ। राजा जनकले खेत जोत्दा सीता हलोको फालीबाट उत्पन्न भएको कथा रामायणमा छ। पछि उनको विवाह रामसँग हुन्छ। रामलाई वनवास पठाइएपछि सीता पनि वनवासमा जान्छिन्। त्यहाँबाट उनको अपहरण हुन्छ र पछि उनको चरित्रमाथि समाजले प्रश्न उठाएको कथा प्रस्तुत गरिएको छ।
सीताको चरित्रमाथि उठाइएको प्रश्न र त्यसको पुष्टि गर्न खोजिएको प्रक्रियाले तत्कालीन समाजमा महिलाको चरित्रलाई पुरुषको तुलनामा फरक ढंगले मूल्याङ्कन गरिने अवस्थालाई देखाउँछ।
त्यस्तै, द्रौपदी पाँच पाण्डवकी पत्नी थिइन्। उनलाई आफ्नै पतिले जुवामा थापेको कथा महाभारतमा उल्लेख छ। आफ्नी पत्नीलाई निजी सम्पत्तिसरह व्यवहार गर्ने पुरुषसत्तात्मक सोचको उदाहरणका रूपमा यस घटनालाई हेर्न सकिन्छ।
यसरी महाभारत, पुराण तथा रामायणका कथासँगै अहिलेको नेपाली समाजमा देखिने लैङ्गिक विभेदलाई अध्ययन गर्दा सत्ता, वर्ग, सामाजिक संरचना र पुरुषप्रधान सोचसँग जोडिएका पक्षलाई पनि विश्लेषण गर्न आवश्यक हुन्छ।
आज नेपाली समाजमा कतिपय महिलाहरू उच्च पदमा पुगेका छन्। उनीहरूमध्ये कतिपयले वर्ग, विरासत, जात, धर्म तथा क्षेत्रका कारण अवसर प्राप्त गरेका देखिन्छन् भने कतिपय व्यक्तिगत संघर्षबाट पनि अघि आएका छन्। व्यक्तिगत संघर्षबाट अघि बढेका महिलाहरूको महत्त्व र योगदान भने अलग्गै छ। यो आत्मबलको विषय पनि हो।
आज हाम्रो नेपाली समाज जातीय, वर्गीय, लैङ्गिक तथा धार्मिक रूपमा विभाजित छ। यस्तो विभाजन पौराणिक कालमा पनि विभिन्न स्वरूपमा रहेको अनुभव गर्न सकिन्छ। हिन्दू धर्म–संस्कृतिमा मात्रै मिथक, विभेद र विकृति छन् भन्ने होइन; विश्वका अन्य धर्म र संस्कृतिमा पनि विभिन्न समूह, फरक मूल्य–मान्यता र मिथक पाइन्छन्।
धेरै पहिलेदेखि नै महिलाहरू तथा उत्पीडित वर्गको मुक्तिका लागि आवाज उठ्दै आएका छन्। धार्मिक तथा सामाजिक सुधारका आन्दोलन पनि विभिन्न समयमा भएका छन्। यो प्रक्रिया निरन्तर चलिरहेको देखिन्छ।
शोषण वा दमनविरुद्ध महिलाहरूले आफ्नै ढंगले आवाज उठाउँदै आएका छन्। पुरुषवादी दृष्टिकोणबाट लेखिएको इतिहासमा राजा–महाराजा, शासन तथा युद्ध–विजयका घटनाको चर्चा बढी पाइन्छ। तर घरका चार भित्ताभित्र सीमित भएर जीवन बिताउने तथा खेत–खलियानमा मेहनत गर्ने, घरको चौका–चुलो सम्हाल्ने महिलाको योगदान पनि इतिहासको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।
अंश र वंशको हक महिला र पुरुषमा समान हुनुपर्छ। तर पुरुषबाट हक खोसेर महिलालाई दिने, पुरुषसत्ता भत्काएर महिलासत्ता स्थापित गर्ने वा धनीबाट खोसेर गरिबलाई मात्र पोस्ने खालको सोच र योजना अघि सार्दा समाजमा ठूलो दरार पैदा हुन सक्छ। यसले झन् विभाजन निम्त्याउन सक्छ।
राज्यले यस्तो नीति अवलम्बन गर्नुपर्छ, जसले सबै नागरिकलाई आत्मसम्मान, समान अवसर र समन्यायको अनुभूति गराओस्। न्यायपूर्ण विधि, व्यवस्था र नीति अवलम्बन गर्न सके मात्र वास्तविक लैङ्गिक समानता कायम हुन सक्छ।
विभिन्न मिथकमा आधारित विभेदलाई भत्काएर ज्ञान, विज्ञान र विवेकमा आधारित न्याय स्थापित गर्नुपर्छ। तर यस क्रममा समाजका सकारात्मक मूल्य–मान्यता र ऐतिहासिक पहिचानलाई समेत बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
लैङ्गिक समानताका नाममा हरेक क्षेत्रमा महिलालाई मात्र सामाजिक समावेशीकरण गर्दै जाने हो भने भविष्यमा पुरुषका लागि पनि आरक्षण तथा कोटाको प्रश्न उठ्न सक्छ। त्यसैले समावेशीकरणसम्बन्धी नीति र नियम निर्माण गर्दा यसको व्यापक प्रभावबारे गम्भीर विचार गर्न आवश्यक छ।
लैङ्गिक समानताका लागि नेपाली समाजमा रहेका सामाजिक संरचनालाई कानुनी तथा व्यवहारिक रूपमा परिवर्तन गर्नुपर्छ। त्यसका लागि सम्बन्धित समाजका महिला र पुरुष दुवै बसेर त्यहाँ लैङ्गिक समानता कसरी कायम गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा घनीभूत छलफल गर्नुपर्छ। त्यसपछि मात्र लैङ्गिक समानताले सार्थकता पाउन सक्छ।
नेपाली समाजमा महिलालाई मात्र समावेश गर्नुपर्ने सोचले प्रश्रय पाएको देखिन्छ। तर काठमाडौं वा अन्य सहरमा बस्ने महिला–पुरुष र कर्णाली वा दुर्गम क्षेत्रमा बस्ने महिला–पुरुषबीच सामाजिक तथा आर्थिक अवसरमा ठूलो भिन्नता छ। दुर्गम क्षेत्रका महिला वा पुरुषले सहरमा बस्ने नागरिकसँग समान रूपमा प्रतिस्पर्धा गर्न कठिनाइ हुन्छ।
भूगोलले सिर्जना गरेको यो दरार कम गर्न राज्यले पहल गर्नुपर्छ। यसमा लायन्स इन्टरनेसनलको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन सक्छ। राजधानी तथा सहरमा बस्ने नागरिकले आर्थिक, सामाजिक, शैक्षिक तथा अन्य क्षेत्रमा बढी पहुँच पाएका हुन्छन्। त्यसैले लैङ्गिक समानतालाई केवल महिला–पुरुषको प्रश्नका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। भौगोलिक, आर्थिक, सामाजिक र शैक्षिक असमानतालाई समेत समानताको बहसमा समेट्नुपर्छ।
अब यस्ता सामाजिक परामर्शका कार्यक्रम नेपालमा लायन्स आन्दोलनले सञ्चालन गर्न सक्नुपर्छ। गाउँ–गाउँ र समाजका कुना–काप्चासम्म कार्यशाला, सभा तथा गोष्ठी सञ्चालन गरी खोजकर्ताको विकास गर्नुपर्छ। आर्थिक, धार्मिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक तथा सामाजिकलगायत हरेक क्षेत्रमा व्यक्तित्व विकासका अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ।
दुर्गम क्षेत्रमा बस्ने महिला तथा पुरुषसँग पनि भूगोल र परिवेशले सिकाएका आफ्नै संस्कार, संस्कृति र मानवियता हुन्छन्। त्यसलाई सम्मान गर्दै लैङ्गिक समानता र सामाजिक समावेशीकरणका लागि राज्यको स्पष्ट नीति तथा नियम आवश्यक छ। यसमा सहजीकरण गर्ने काममा लायन्स इन्टरनेसनलको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन सक्छ।
सामूहिक व्यवहार भनेको ठूलो तर शिथिल रूपमा संगठित समूहमा रहेका मानिसहरूले गर्ने विभिन्न प्रकारका गतिविधि हो। सामूहिक व्यवहारका घटना धेरै सहज रूपमा उत्पन्न हुन्छन्। कुनै समूहका सदस्यबीच साझा अनुभव, साझा रुचि तथा पहिचानको भावनाबाट पनि यस्तो व्यवहार उत्पन्न हुन सक्छ।
समूह संरचनाको अनौपचारिकता सामूहिक व्यवहारमा देखिने अप्रत्याशितताको प्रमुख स्रोत हो। सामूहिक व्यवहारमा भीड, आतंक, फेसन, सनक, सामाजिक आन्दोलन तथा सुधार र क्रान्तिकारी आन्दोलनसम्मका विभिन्न गतिविधि समावेश हुन सक्छन्।
सामूहिक व्यवहारको अध्ययन व्यक्तिगत व्यवहारको अध्ययनभन्दा फरक हुन्छ। यद्यपि सामूहिक व्यवहारमा संलग्न व्यक्तिहरूको प्रेरणा र दृष्टिकोणको पनि अध्ययन गरिन्छ। संगठित समूहको व्यवहारमा जस्तै सामूहिक व्यवहारमा पनि मानिसहरू सँगै कार्य गर्छन्, तर सामूहिक व्यवहार तुलनात्मक रूपमा सहज, अस्थिर र कम पूर्वानुमानयोग्य हुन्छ।
संगठित समूहमा उद्देश्य, सदस्यता, नेतृत्व तथा सञ्चालनको विधि स्पष्ट रूपमा निर्धारण गरिएको हुन्छ। तर सामूहिक व्यवहारमा त्यस्तो औपचारिक संरचना आवश्यक हुँदैन।
संयुक्त राज्य अमेरिकाका समाजशास्त्री रोबर्ट ई. पार्कले ‘सामूहिक व्यवहार’ शब्दको प्रयोग गरेका थिए। उनले सामूहिक व्यवहारलाई सामाजिक अन्तरक्रियाको परिणामका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। भीड वा सामूहिक व्यवहारका अन्य स्वरूपमा मानिसहरूले कुनै स्थापित नियम वा अधिकारका कारण मात्र समान व्यवहार गर्दैनन्; विशेष समूहगत प्रक्रियाबाट पनि यस्तो व्यवहार उत्पन्न हुन सक्छ।
फ्ल्यास मोब सामूहिक व्यवहारको एउटा उदाहरण हो। यसमा धेरै मानिस स्वेच्छाले गैरसंस्थागत गतिविधिमा सहभागी हुन्छन्। कामबाट घर फर्किरहेका यात्रुको समूह वा कुनै लोकप्रिय कलाकारको शैली पछ्याउने युवाको समूहलाई पनि सामूहिक व्यवहारका उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ।
छोटकरीमा, सामूहिक व्यवहार भनेको कुनै संस्था वा अनिवार्य नियमद्वारा नियन्त्रित नभएको समूहगत व्यवहार हो। सामूहिक व्यवहारका विभिन्न प्राथमिक स्वरूप हुन्छन्।
भीड सामूहिक व्यवहारको प्रमुख स्वरूप हो। कुनै स्थानमा ठूलो संख्यामा मानिस एकैपटक उपस्थित हुँदा भीड निर्माण हुन्छ। कन्सर्टमा सहभागी दर्शक, खेलकुद प्रतियोगिता हेर्न पुगेका दर्शक वा धार्मिक कार्यक्रममा सहभागी मानिसहरू यसका उदाहरण हुन्।
अन्तरक्रियावादी समाजशास्त्री क्लार्क म्याकफेलले सामूहिक व्यवहार बुझ्न ‘कन्भर्जेन्स पर्स्पेक्टिभ’ अर्थात् अभिसरण दृष्टिकोणको विकास गरेका थिए। यस दृष्टिकोणले भीडमा रहेका व्यक्तिलाई तर्कसंगत प्राणीका रूपमा हेर्छ। यसले सामूहिक व्यवहारमा संलग्न मानिसहरूको साझा रुचि र उद्देश्यलाई महत्त्व दिन्छ।
सामूहिक व्यवहार गैरसंस्थागत जमघट हो भने सामूहिक कार्य साझा हितमा आधारित हुन्छ। सामूहिक व्यवहारले दैनिक जीवनका स्थापित नियमहरू सधैँ पालना नगर्न सक्छ। यद्यपि केही अनुसन्धानकर्ताले सामूहिकताभित्र पनि नियम र ढाँचाको विकास हुने कुरामा जोड दिएका छन्।
अमेरिकी समाजशास्त्री नील जे. स्मेल्सरले सामूहिक व्यवहारलाई सामाजिक कार्यको नयाँ परिभाषा दिने विश्वासमा आधारित परिचालनका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। विशेष विश्वास अर्थात् घटना र त्यससँग सदस्यहरूको सम्बन्धबारे रहेको सामान्यीकृत धारणाले सामूहिकताभित्र विशेष तथा स्थिर संगठनको विकासका लागि आधार प्रदान गर्न सक्छ।
अमेरिकी समाजशास्त्री हर्बर्ट ब्लुमरले सामूहिक व्यवहारमा सामाजिक परिवर्तनको चाहनालाई महत्त्व दिएका छन्। उनका अनुसार सामूहिक उद्यमले जीवनको नयाँ व्यवस्था स्थापित गर्ने चाहनालाई अभिव्यक्त गर्न सक्छ।
यसरी सामूहिक व्यवहारको अध्ययन व्यक्तित्व विकास र सामाजिक मनोविज्ञानसँग पनि प्रत्यक्ष रूपमा जोडिन्छ। व्यक्तिको व्यवहार मात्र नभई समूह, समाज, संस्कृति, सामाजिक संरचना र सामूहिक चेतनाले व्यक्तिको व्यवहारलाई कसरी प्रभावित गर्छ भन्ने बुझ्न सकिएमा सामाजिक सेवा अझ प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ।
त्यसैले अबको लायन्स आन्दोलनले सामाजिक सेवासँगै खोज, अध्ययन, परामर्श र व्यक्तित्व विकासका क्षेत्रमा पनि आफ्नो भूमिका विस्तार गर्न आवश्यक छ। व्यक्तित्व विकासमा अनेकता र विविधतालाई स्वीकार गर्दै समाजको आवश्यकता, भूगोल, संस्कृति, सामाजिक संरचना र मानवीय मनोविज्ञानलाई केन्द्रमा राखेर सेवा विस्तार गर्न सके सामाजिक सेवाको प्रभाव अझ व्यापक र दीर्घकालीन बन्न सक्छ।
हामी क्षमा चाहन्छौं यो पोस्ट धेरै पुरानो भएको ले कमेन्ट बक्स बन्द गरेको छौं |